سوالات زیست کنکور تجربی ۱۴۰۱ با پاسخ تشریحی

گام اول ـ شناسایی جانور: منظور سؤال، زنبور عسل کارگر است. کارگرها نازا هستند و به‌جای تولید زادهٔ خود، از زاده‌های ملکه نگهداری می‌کنند. این رفتار، دگرخواهی است و به انتقال ژن‌های مشترک با خویشاوندان به نسل بعد کمک می‌کند (زیست‌شناسی ۳، صفحه‌های ۱۲۲–۱۲۳).

گام دوم ـ بررسی دستگاه عصبی: زنبور عسل از حشرات است. مطابق الگوی دستگاه عصبی حشرات در فصل «تنظیم عصبی» زیست‌شناسی ۲، طناب عصبی شکمی از دو رشتهٔ طولی تشکیل شده است که در نقاطی با یکدیگر ارتباط عرضی دارند. پس ویژگی بیان‌شده در گزینهٔ ۱ دربارهٔ این جانور صدق می‌کند.

گام سوم ـ بررسی سایر ویژگی‌ها:

• گزینهٔ ۲: در حشرات، لوله‌های مالپیگی مواد دفعی را به لولهٔ گوارش می‌ریزند؛ در نتیجه سامانهٔ دفعی منفذ مستقلی برای تخلیهٔ مستقیم مواد به محیط ندارد.
• گزینهٔ ۳: در دستگاه تنفسی نایدیسی، هوا در نایدیس‌ها و انشعاب‌های آن‌ها جابه‌جا می‌شود. مایعِ بخش‌های انتهایی در تبادل گازها با یاخته‌ها نقش دارد، اما در هر انشعاب مایع وجود ندارد؛ بنابراین عبارت گزینه تعمیم نادرستی دارد.
• گزینهٔ ۴: وجود گرهٔ عصبی در هر بند و امتداد اعصاب آن به اندام‌های حرکتی و داخلی، توصیف الگوی دستگاه عصبی کرم خاکی است. این توصیف را نمی‌توان به همهٔ بندهای بدن حشرات نسبت داد؛ زیرا برخی گره‌های عصبی آن‌ها به هم پیوسته‌اند.

پاسخ: گزینهٔ ۱

برای یافتن عبارت نادرست، ابتدا مسیر انعکاس را مرور می‌کنیم و سپس گزینه‌ها را می‌سنجیم.

گام اول: مسیر انعکاس
با تحریک گیرندهٔ درد، پیام به‌وسیلهٔ نورون حسی و از راه ریشهٔ پشتی وارد نخاع می‌شود. پایانهٔ نورون حسی در مادهٔ خاکستری با نورون‌های رابط همایه برقرار می‌کند. مدار نخاعی، نورون حرکتی ماهیچهٔ دوسر را تحریک و نورون حرکتی ماهیچهٔ سه‌سر را مهار می‌کند؛ در نتیجه، دوسر منقبض می‌شود و سه‌سر در حالت استراحت قرار می‌گیرد تا دست عقب کشیده شود. مرکز این پاسخ انعکاسی نخاع است (زیست‌شناسی ۲، صفحه‌های ۱۵ تا ۱۷، شکل ۱۹).

گام دوم: بررسی گزینه‌ها

گزینهٔ ۱ درست است. نورون‌های رابطی که جسم یاخته‌ای آن‌ها در مادهٔ خاکستری نخاع قرار دارد، با پایانهٔ نورون حسی همایه برقرار می‌کنند. کتاب نیز به ارتباط هم‌زمان پایانهٔ نورون حسی با تعدادی نورون رابط اشاره کرده است؛ بنابراین قید «بعضی» در این عبارت درست است (زیست‌شناسی ۲، صفحه‌های ۱۶ تا ۱۷).

گزینهٔ ۲ درست است. عصب نخاعی دارای رشته‌های حسی و حرکتی است. نورون‌های حرکتیِ شرکت‌کننده در این انعکاس با تارهای ماهیچهٔ اسکلتی ارتباط عصبی ـ ماهیچه‌ای برقرار می‌کنند؛ این تارها یاخته‌هایی استوانه‌ای و چندهسته‌ای‌اند. یاختهٔ پس‌همایه‌ای می‌تواند ماهیچه‌ای باشد و بخش پیکری نیز پیام را به ماهیچه‌های اسکلتی می‌رساند (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۷ و صفحه‌های ۱۵ تا ۱۷).

گزینهٔ ۳ درست است. در مدار این انعکاس، نورون‌های حرکتی مرتبط با ماهیچه‌های بازو تحت تأثیر پیام‌های تحریکی یا مهاری قرار می‌گیرند. هم تحریک نورون حرکتی دوسر و هم مهار نورون حرکتی سه‌سر با تغییر پتانسیل الکتریکی غشای آن‌ها همراه است. پس استراحت سه‌سر به معنای نبود تغییر الکتریکی در نورون حرکتی آن نیست؛ باید اثر همایه‌های تحریکی و مهاری را از هم تشخیص داد (زیست‌شناسی ۲، صفحه‌های ۱۶ تا ۱۷، شکل ۱۹ و فعالیت ۸).

گزینهٔ ۴ نادرست است. نورونی که پیام گیرندهٔ درد را به نخاع می‌رساند، نورون حسی است، نه نورون بخش حرکتی. بخش حسی پیام را به دستگاه عصبی مرکزی می‌برد، اما بخش حرکتی پیام را از دستگاه عصبی مرکزی به اندام اجراکننده، مانند ماهیچه، می‌رساند. همچنین ریشهٔ پشتی محل ورود پیام‌های حسی و ریشهٔ شکمی محل خروج پیام‌های حرکتی است (زیست‌شناسی ۲، صفحه‌های ۱۵ تا ۱۶).

پاسخ: گزینهٔ ۴

برای تکمیل عبارت، باید نقش نر و ماده را در انتخاب جفت در دو مثال جداگانه بررسی کنیم.

۱. در طاووس، ماده انتخاب‌کننده است. طاووس نر دم زینتی خود را در معرض دید ماده قرار می‌دهد و ماده با بررسی رنگ و لکه‌های چشم‌مانند دم نرها، جفت خود را انتخاب می‌کند. بنابراین نرها برای انتخاب شدن از سوی ماده رقابت می‌کنند؛ صفات ثانویهٔ جنسی مانند دم زینتی نیز در همین جفت‌یابی و رقابت کاربرد دارند (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۱۱۶–۱۱۷).

۲. در نوع جیرجیرک مطرح‌شده در کتاب، وضعیت برعکس است. نر همراه زامه‌ها، کیسه‌ای حاوی مواد مغذی به ماده می‌دهد که بخش قابل‌توجهی از وزن بدن نر را تشکیل می‌دهد. به دلیل این هزینهٔ بیشتر، نر انتخاب‌کنندهٔ جفت است و مادهٔ بزرگ‌تر را ترجیح می‌دهد؛ زیرا بزرگ‌تر بودن ماده نشانهٔ داشتن تخمک‌های بیشتر است. در نتیجه، در این مثال ماده‌ها برای انتخاب شدن رقابت می‌کنند، نه نرها (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۱۱۷).

۳. پس طاووس نر در جایگاهِ رقابت‌کننده برای انتخاب شدن قرار دارد، درحالی‌که جیرجیرک نرِ این مثال انتخاب‌کننده است. بنابراین عبارت درست چنین کامل می‌شود: «طاووس نر برخلاف نوعی جیرجیرک نرِ مطرح‌شده در کتاب درسی، برای انتخاب شدن رقابت می‌کند.»

پاسخ: گزینهٔ ۱

گام اول ـ تعیین ژن‌نمود والدین:
طبق کتاب، افرادی که گویچه‌های قرمزشان فقط در محیط کم‌اکسیژن داسی‌شکل می‌شود، ناخالص‌اند؛ پس ژن‌نمود هر دو والد $\mathrm{Hb^A Hb^S}$ است (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۵۶).

گام دوم ـ تعیین ژن‌نمودهای ممکن فرزندان:
هر والد می‌تواند گامتی با دگرهٔ $\mathrm{Hb^A}$ یا $\mathrm{Hb^S}$ بسازد. بنابراین از آمیزش $\mathrm{Hb^A Hb^S}\times\mathrm{Hb^A Hb^S}$، ژن‌نمودهای زیر حاصل می‌شوند:
$\frac{1}{4}\mathrm{Hb^A Hb^A}$، $\frac{1}{2}\mathrm{Hb^A Hb^S}$ و $\frac{1}{4}\mathrm{Hb^S Hb^S}$.
ژن هموگلوبین مورد بحث وابسته به جنس نیست؛ بنابراین هر یک از این ژن‌نمودها در دختر و پسر امکان‌پذیر است.

گام سوم ـ بررسی موارد:

• دختر مقاوم نسبت به مالاریا: ممکن است. دختر ناخالص با ژن‌نمود $\mathrm{Hb^A Hb^S}$ نسبت به مالاریا مقاوم است؛ این ویژگی در کتاب برای افراد ناخالص بیان شده است (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۵۶).

• دختر در معرض خطر ابتلا به مالاریا: ممکن است. دختر دارای ژن‌نمود $\mathrm{Hb^A Hb^A}$ گویچه‌های قرمز طبیعی دارد، اما در منطقهٔ مالاریاخیز در معرض خطر ابتلا به مالاریاست (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۵۶).

• پسر کاملاً سالم با ژن‌نمود مشابه مادر: ممکن نیست. هم‌ژن‌نمود بودن با مادر یعنی داشتن ژن‌نمود $\mathrm{Hb^A Hb^S}$. چنین پسری، هرچند به مالاریا مقاوم است، در کمبود اکسیژن گویچه‌های داسی‌شکل پیدا می‌کند؛ پس شرط «کاملاً سالم» را ندارد. پسر دارای گویچه‌های کاملاً طبیعی باید ژن‌نمود $\mathrm{Hb^A Hb^A}$ داشته باشد که با ژن‌نمود مادر متفاوت است (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۵۶).

• پسر دارای گویچه‌های داسی‌شکل با ژن‌نمود متفاوت از پدر: ممکن است. پسر با ژن‌نمود $\mathrm{Hb^S Hb^S}$ به کم‌خونی داسی‌شکل مبتلاست و ژن‌نمودش با ژن‌نمود ناخالص پدر تفاوت دارد (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۵۶).

در نتیجه، موردهای اول، دوم و چهارم امکان‌پذیرند؛ یعنی سه مورد.
پاسخ: گزینهٔ ۳

گام اول: ترتیب سطوح را مشخص می‌کنیم.
طبق شکل سطوح سازمان‌یابی حیات، ترتیب از ساده به پیچیده چنین است: یاخته، بافت، اندام، دستگاه، فرد، جمعیت، اجتماع، بوم‌سازگان، زیست‌بوم و زیست‌کره. بنابراین جمعیت سطح ششم، اجتماع سطح هفتم، بوم‌سازگان سطح هشتم، زیست‌بوم سطح نهم و زیست‌کره سطح دهم است (زیست‌شناسی ۱، صفحه‌های ۷–۸، شکل ۳).

گام دوم: عبارت‌های دارای تعریف مستقیم را بررسی می‌کنیم.

• در گزینهٔ ۱، تعامل جمعیت‌های گوناگون توصیف «اجتماع» است، نه جمعیت؛ پس این توضیح به سطح هفتم مربوط می‌شود و شمارهٔ ششم نادرست است.
• در گزینهٔ ۳، مجموعهٔ همهٔ زیست‌بوم‌های زمین «زیست‌کره» را تشکیل می‌دهد؛ زیست‌کره سطح دهم است، نه نهم.
• در گزینهٔ ۴، عوامل زنده و غیرزنده همراه با تأثیرهای متقابلشان «بوم‌سازگان» را می‌سازند؛ این سطح هشتم است، نه هفتم (زیست‌شناسی ۱، صفحه‌های ۷–۸، شکل ۳).

گام سوم: درستی گزینهٔ ۲ را توضیح می‌دهیم.
سطح هشتم، بوم‌سازگان است و جمعیت‌های جانداران را نیز در بر می‌گیرد. در این جمعیت‌ها ممکن است سازوکارهای گونه‌زایی عمل کنند؛ برای مثال، اگر بین جمعیت‌های یک گونه جدایی تولیدمثلی برقرار شود، امکان تشکیل گونه‌های جدید وجود دارد. مبنای این بخش، مبحث گونه‌زایی و جدایی تولیدمثلی در فصل «تغییر در اطلاعات وراثتی» زیست‌شناسی ۳ است. بنابراین رخ‌دادن گونه‌زایی در جمعیت‌های موجود در یک بوم‌سازگان امکان‌پذیر است؛ البته منظور این نیست که گونه‌زایی فقط در این سطح رخ می‌دهد یا ویژگی اختصاصی آن است.

در نتیجه، تنها گزینهٔ ۲ هم از نظر شمارهٔ سطح و هم از نظر امکان وقوع فرایند ذکرشده درست است.
پاسخ: گزینهٔ ۲

۱. ابتدا باید ساختار سوم را از ساختار چهارم جدا کنیم. ساختار سوم حاصل تاخوردگی بیشتر بخش‌های مارپیچی و صفحه‌ای یک زنجیره است؛ اما ساختار چهارم به نحوهٔ قرارگیری چند زنجیرهٔ پلی‌پپتیدی در کنار یکدیگر گفته می‌شود. بنابراین، وجود ساختار چهارم به معنای تا‌نخورده‌بودن زنجیره‌های سازنده نیست (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۱۷).

۲. انسولین دارای دو زنجیرهٔ پلی‌پپتیدی متفاوت است. هموگلوبین نیز از چند زنجیره تشکیل می‌شود و در شکل کتاب، زنجیره‌های آلفا و بتای آن مشخص شده‌اند. در هر دو پروتئین، زنجیره‌های پلی‌پپتیدی تا می‌خورند و آرایش فضایی فشرده و نامتقارن پیدا می‌کنند؛ پس ویژگی بیان‌شده در گزینهٔ اول، اشتراک درستی میان آن‌هاست (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۱۷).

۳. یکسان‌بودن همهٔ زنجیره‌ها شرط تشکیل پروتئین چندزنجیره‌ای نیست. زنجیره‌های انسولین با هم متفاوت‌اند و هموگلوبین نیز دو نوع زنجیرهٔ آلفا و بتا دارد؛ بنابراین گزینهٔ دوم درست نیست (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۱۷، شکل ۱۸).

۴. در تشکیل ساختار سوم، گروه‌های $R$ آب‌گریز به هم نزدیک می‌شوند تا تماسشان با آب کاهش یابد. پس قرارگرفتن همهٔ آن‌ها در سطح بیرونی، برخلاف نقش برهم‌کنش‌های آب‌گریز است و گزینهٔ سوم رد می‌شود (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۱۷).

۵. ساختار اول به توالی آمینواسیدها مربوط است و با پیوندهای پپتیدی شکل می‌گیرد. شکستن یک پیوند هیدروژنی ممکن است تاخوردگی پروتئین را تحت تأثیر قرار دهد، اما الزاماً توالی آمینواسیدها را عوض نمی‌کند؛ بنابراین ادعای تغییر همهٔ سطوح با شکستن «هر نوع پیوند» نادرست است. افزون بر این، میوگلوبین تک‌زنجیره‌ای است و ساختار چهارم ندارد (زیست‌شناسی ۳، صفحه‌های ۱۶–۱۷).

پاسخ: گزینهٔ ۱

برای بررسی عبارت‌ها باید میان نقش کیسه‌های هوادار در تهویه و نقش شش‌ها در تبادل گازها تفاوت بگذاریم و به قید «همه» توجه کنیم.

عبارت نخست: نادرست است. در میان کیسه‌های هوادار جلویی، کیسهٔ بدون جفت نیز وجود دارد؛ بنابراین نمی‌توان همهٔ آن‌ها را جفت دانست. کیسه‌های عقبی نیز به‌صورت جفت دیده می‌شوند. پس بخش مربوط به «همهٔ کیسه‌های هوادار جلویی» برای رد عبارت کافی است (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۴۶، شکل ۲۳).

عبارت دوم: درست است. کیسه‌های هوادار جلویی و عقبی با مشارکت در تهویهٔ شش‌ها، به تبادل گازهای تنفسی کمک می‌کنند. کتاب نیز افزایش کارایی تنفس پرندگان را به وجود کیسه‌های هوادار در کنار شش‌ها مرتبط می‌داند. دقت کنید که عبارت از «کمک به تبادل گازها» سخن می‌گوید، نه اینکه خود کیسه‌ها محل تبادل گاز با خون باشند (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۴۶).

عبارت سوم: نادرست است. کیسه‌های هوادار عقبی در بخش‌های عقب‌تر دستگاه تنفسی قرار دارند، نه همگی در محل دوشاخه‌شدن نای. بنابراین جایگاهی که در این عبارت به همهٔ کیسه‌های عقبی نسبت داده شده، با شکل کتاب سازگار نیست (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۴۶، شکل ۲۳).

عبارت چهارم: نادرست است. پرندگان میان‌بند ندارند؛ پس تغییر حجم کیسه‌های هوادار آن‌ها نمی‌تواند در پی حرکت این ساختار باشد. نباید سازوکار تهویهٔ انسان را به پرندگان تعمیم داد؛ توضیح قرارگرفتن شش‌ها روی میان‌بند در صفحهٔ ۴۰، مربوط به دستگاه تنفسی انسان است (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۴۰).

در نتیجه، فقط عبارت دوم درست است و تعداد عبارت‌های درست برابر با $1$ است.

پاسخ: گزینهٔ ۱

برای پذیرفتن هر مورد، کافی است اندامی پیدا کنیم که هم یاختهٔ هدف هورمونِ نخست باشد و هم مستقیماً از یکی از هورمون‌های آزادشده از بخش مشخص‌شدهٔ هیپوفیز تأثیر بپذیرد. لازم نیست برای همهٔ موارد، یک اندام مشترک انتخاب کنیم.

نکتهٔ مهم: بخش پسین هیپوفیز هورمون نمی‌سازد، اما هورمون ضدادراری و اکسی‌توسینِ ساخته‌شده در هیپوتالاموس را ذخیره و آزاد می‌کند؛ بنابراین عبارت «ترشحات خارج‌شده از بخش پسین» درست است (زیست‌شناسی ۲، صفحه‌های ۵۷–۵۸).

• مورد اول، $\mathrm{LH}$ ـ پیشین: درست است. تخمدان گیرندهٔ $\mathrm{LH}$ دارد و از $\mathrm{FSH}$ نیز مستقیماً تأثیر می‌پذیرد. هر دو هورمون از بخش پیشین هیپوفیز ترشح می‌شوند و فعالیت غده‌های جنسی را تنظیم می‌کنند (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۵۷).

• مورد دوم، $\mathrm{T_4}$ ـ پیشین: درست است. برای مثال، تیروئید را در نظر می‌گیریم. طبق کتاب، همهٔ یاخته‌های بدن هدف هورمون‌های تیروئیدی‌اند؛ پس یاخته‌های خود این غده نیز هدف آن‌ها هستند (زیست‌شناسی ۲، صفحه‌های ۵۸–۵۹). از سوی دیگر، تیروئید مستقیماً تحت‌تأثیر هورمون محرک تیروئید، یعنی $\mathrm{TSH}$، از بخش پیشین هیپوفیز قرار می‌گیرد (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۵۷).

• مورد سوم، پاراتیروئیدی ـ پسین: درست است. اندام مناسب کلیه است. هورمون پاراتیروئیدی با افزایش بازجذب کلسیم در کلیه، دفع آن را کاهش می‌دهد. کلیه همچنین مستقیماً هدف هورمون ضدادراری است که بازجذب آب را افزایش می‌دهد؛ این هورمون از بخش پسین هیپوفیز آزاد می‌شود (زیست‌شناسی ۲، صفحه‌های ۵۷–۵۸؛ مبحث تنظیم اسمزی و دفع مواد زائد در زیست‌شناسی ۱).

• مورد چهارم، قشر غدهٔ فوق‌کلیه ـ پسین: درست است. باز هم کلیه مثال مناسبی است. آلدوسترون، از هورمون‌های قشر فوق‌کلیه، بر کلیه اثر می‌گذارد و بازجذب سدیم و دفع پتاسیم را افزایش می‌دهد. همین اندام مستقیماً از هورمون ضدادراریِ آزادشده از بخش پسین نیز تأثیر می‌پذیرد (زیست‌شناسی ۲، فصل تنظیم شیمیایی و صفحه‌های ۵۷–۵۸؛ مبحث تنظیم اسمزی و دفع مواد زائد در زیست‌شناسی ۱).

بنابراین هر چهار مورد برای تکمیل عبارت مناسب‌اند.

پاسخ: گزینهٔ ۴

صورت سؤال عبارت نادرست را می‌خواهد؛ بنابراین باید مسیرهای شبکهٔ هادی را از نحوهٔ انتشار پیام در ماهیچهٔ قلب جدا کنیم.

۱. تفاوت اصلی: شبکهٔ هادی از گره‌ها و دسته‌تارهای ماهیچه‌ای تخصص‌یافته تشکیل شده است. یاخته‌های این شبکه با دیگر یاخته‌های ماهیچهٔ قلب ارتباط دارند؛ در نتیجه، پیام ایجادشده در شبکه می‌تواند به ماهیچهٔ قلب منتقل و در آن منتشر شود. پس «گسترش پیام در دیوارهٔ دهلیز» به معنی «گسترش دسته‌تارهای تخصص‌یافته در سراسر دیوارهٔ دهلیز» نیست (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۵۲).

۲. بررسی عبارت اول: تارهای هادی دهلیزی مسیرهای مشخصی دارند؛ این تارها ابتدا در سراسر دیوارهٔ دهلیز گسترده نمی‌شوند. آنچه در ماهیچهٔ دهلیزها انتشار می‌یابد، پیام الکتریکی است. بنابراین، عبارت اول با یکسان‌گرفتن گستردگی تارهای هادی و انتشار پیام، توصیفی نادرست ارائه کرده است (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۵۲، شکل ۷).

۳. بررسی عبارت دوم: مطابق شکل شبکهٔ هادی، سه مسیر بین‌گرهی، جریان الکتریکی را از گره سینوسی ـ دهلیزی به گره دهلیزی ـ بطنی منتقل می‌کنند؛ پس این عبارت درست است (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۵۲، شکل ۷).

۴. بررسی عبارت سوم: پس از گره دهلیزی ـ بطنی، رشته‌های بافت هادی در دیوارهٔ بین دو بطن به دو مسیر راست و چپ تقسیم می‌شوند تا پیام در بطن‌ها پخش شود؛ بنابراین این عبارت نیز درست است (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۵۲).

۵. بررسی عبارت چهارم: در شکل شبکهٔ هادی، یک دسته تار تخصص‌یافته از گره سینوسی ـ دهلیزی به سوی دهلیز چپ امتداد دارد و پیام را به آن هدایت می‌کند؛ پس این عبارت درست است (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۵۲، شکل ۷).

پاسخ: گزینهٔ ۱

گام اول ـ شناسایی تنظیم‌کنندهٔ رشد:
تنظیم‌کنندهٔ موردنظر «اکسین» است. اکسین می‌تواند با تحریک رشد تخمدان بدون لقاح، در تولید میوهٔ بدون دانه نقش داشته باشد. البته این ویژگی به‌تنهایی برای شناسایی آن کافی نیست؛ زیرا جیبرلین‌ها نیز در تولید میوه‌های بدون دانه کاربرد دارند (زیست‌شناسی ۲، صفحه‌های ۱۴۲–۱۴۳).

گام دوم ـ استفاده از سرنخ ریزش برگ:
در قاعدهٔ دمبرگ، فعالیت آنزیم‌های تجزیه‌کنندهٔ دیواره موجب جداشدن یاخته‌ها و در نهایت جداشدن برگ می‌شود. تولید این آنزیم‌ها در پاسخ به افزایش نسبت اتیلن به اکسین رخ می‌دهد؛ بنابراین حفظ مقدار مناسب اکسین نسبت به اتیلن می‌تواند در شرایطی مانع تشکیل لایهٔ جداکننده و ریزش برگ شود. پس سرنخ دوم نیز اکسین را تأیید می‌کند (زیست‌شناسی ۲، صفحه‌های ۱۴۴–۱۴۵).

گام سوم ـ بررسی اثر اکسین بر جوانه‌های جانبی:
جوانهٔ رأسی از رشد جوانه‌های جانبی جلوگیری می‌کند؛ این پدیده «چیرگی رأسی» نام دارد. با قطع جوانهٔ رأسی، مقدار اکسین جوانه‌های جانبی کاهش می‌یابد و آن‌ها رشد می‌کنند. اگر پس از قطع جوانهٔ رأسی، اکسین به محل برش افزوده شود، رشد جوانه‌های جانبی دوباره مهار می‌شود (زیست‌شناسی ۲، صفحه‌های ۱۴۱–۱۴۲).

اکسین می‌تواند با تحریک تولید نوعی هورمون بازدارنده در جوانه‌های جانبی، در مهار رشد آن‌ها نقش داشته باشد؛ بنابراین عبارت گزینهٔ سوم با تنظیم‌کنندهٔ شناسایی‌شده سازگار است. توجه کنید که مهار جوانه‌های جانبی با جلوگیری از رویش دانه در شرایط نامساعد یا جلوگیری همیشگی از زایشی‌شدن مریستم یکسان نیست.

پاسخ: گزینهٔ ۳

برای تکمیل عبارت، ابتدا باید غدهٔ موردنظر را شناسایی کنیم و سپس مسیر خروج ترشحات آن را بررسی کنیم.

گام اول ـ شناسایی غده: کتاب سه جفت غدهٔ بزاقی بزرگ را معرفی می‌کند: بناگوشی، زیرآرواره‌ای و زیرزبانی. در میان آن‌ها، غدهٔ بناگوشی بزرگ‌ترین است؛ بنابراین سؤال دربارهٔ ترشحات این غده است (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۲۰، شکل ۶).

گام دوم ـ دنبال کردن مجرا: با بررسی شکل غده‌های بزاقی می‌بینیم که مجرای غدهٔ بناگوشی به سمت دهان می‌رود و در دیوارهٔ جانبی آن، نزدیک دندان‌های فک بالا، باز می‌شود. پس بزاق این غده از همین محل وارد حفرهٔ دهان می‌شود، نه از زیر زبان (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۲۰، شکل ۶).

در نتیجه، عبارت درست باید به خروج ترشحات بناگوشی از مجرایی در نزدیکی دندان‌های فک بالا اشاره کند.

پاسخ: گزینهٔ ۴

برای پاسخ، باید هر مورد را در گسترهٔ زیست‌فناوری بررسی کنیم، نه فقط در چارچوب تولید فراورده‌های دارویی. کتاب، زیست‌فناوری را حوزه‌ای شامل روش‌هایی مانند مهندسی ژنتیک، مهندسی پروتئین و مهندسی بافت معرفی می‌کند؛ بنابراین بهبود ویژگی‌های محصولات نیز در این حوزه قرار می‌گیرد (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۹۲).

مورد نخست: درست است. شناسایی ژن‌های جهش‌یافته یکی از کاربردهای تشخیصی زیست‌فناوری است. کتاب به‌طور مشخص، تشخیص ژن‌های جهش‌یافته در بیماران مستعد سرطان را از کاربردهای این فناوری می‌داند (زیست‌شناسی ۳، صفحه‌های ۱۰۴–۱۰۵).

مورد دوم: درست است. آنزیم‌ها دارای جایگاه فعال‌اند و ویژگی‌های ساختاری این جایگاه بر اتصال پیش‌ماده اثر می‌گذارد. در مهندسی پروتئین می‌توان با ایجاد تغییرات مناسب در ساختار آنزیم، ویژگی‌های عملکردی آن، از جمله تمایل به اتصال به پیش‌ماده، را بهبود داد. مهندسی پروتئین نیز از روش‌های زیست‌فناوری است (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۹۲).

مورد سوم: درست است. کاربرد زیست‌فناوری به جانداران زندهٔ کنونی محدود نیست؛ بررسی دنای باقی‌مانده از جانداران گذشته نیز از کاربردهای پژوهشی آن است. کتاب صریحاً مطالعهٔ دنای سنگواره‌ها را در شمار کاربردهای زیست‌فناوری آورده است (زیست‌شناسی ۳، صفحه‌های ۱۰۴–۱۰۵).

مورد چهارم: درست است. جهش الزاماً اثر نامطلوب ندارد. ایجاد جهش مناسب در ژن می‌تواند با تغییر توالی آمینواسیدی و ساختار محصول پروتئینی، پایداری آن را افزایش دهد. چنین کاری نمونه‌ای از بهبود محصول با روش‌های مهندسی ژنتیک و مهندسی پروتئین است که در گسترهٔ زیست‌فناوری قرار می‌گیرند (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۹۲). البته هر جهشی چنین اثری ندارد و باید تغییر مناسب ایجاد و انتخاب شود.

پس هر چهار مورد از اهداف یا کاربردهای روش‌های زیست‌فناوری هستند.

پاسخ: گزینهٔ ۴

چون سؤال عبارت «نادرست» را می‌خواهد، باید میان درست‌بودن تعداد مجموعه‌های فام‌تنی و درست‌بودن منشأ آن‌ها تفاوت بگذاریم.

۱. بررسی منشأ زنبور کارگر: مطابق مبحث بکرزایی در زیست‌شناسی ۲، فصل تولیدمثل، در زنبور عسل، تخمک لقاح‌نیافته به زنبور نر تبدیل می‌شود؛ اما زنبورهای ماده، یعنی ملکه و کارگرها، از تخم لقاح‌یافته پدید می‌آیند. کتاب همچنین کارگرها را زنبورهایی نازا معرفی می‌کند که در پرورش زاده‌های ملکه نقش دارند (زیست‌شناسی ۳، صفحه‌های ۱۲۲–۱۲۳). نازابودن کارگر به معنی لقاح‌نیافته‌بودن تخمِ منشأ آن نیست.

۲. علت نادرستی گزینهٔ سوم: در تشکیل تخمِ منشأ کارگر، یک مجموعهٔ فام‌تنی از تخمک ملکه و یک مجموعه از زامهٔ زنبور نر تأمین می‌شود:
$n+n=2n$
بنابراین، کارگر حاصل لقاح است، نه حاصل دو برابر شدن فام‌تن‌های خودِ تخمک ملکه. هرچند حاصل لقاح دو مجموعهٔ فام‌تنی دارد، منشأ این مجموعه‌ها مادری و پدری است.

۳. بررسی گزینهٔ اول: فرومون‌ها از ابزارهای ارتباط شیمیایی زنبورها هستند. کتاب در کنار این روش، ارتباط حرکتی و صوتی زنبور یابنده برای معرفی منبع غذا را نیز توضیح می‌دهد؛ وجود این روش‌ها به معنی کنارگذاشتن ارتباط فرومونی نیست. پس گزینهٔ اول درست است (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۱۲۱).

۴. بررسی گزینه‌های دوم و چهارم: در زندگی گروهی مورچه‌های برگ‌بُر، تقسیم کار وجود دارد؛ گروهی از کارگرها برگ‌ها را حمل می‌کنند و گروهی دیگر از برگ‌های بریده‌شده دفاع می‌کنند. برگ‌های حمل‌شده برای پرورش قارچ به کار می‌روند؛ بنابراین تعبیر «محصول زراعی» به قارچ پرورش‌یافته اشاره دارد، نه لزوماً یک گیاه. در نتیجه، هر دو عبارت با تقسیم کار این مورچه‌ها سازگارند (زیست‌شناسی ۳، فصل رفتارهای جانوران، مبحث زندگی گروهی).

پاسخ: گزینهٔ ۳

برای حل سؤال باید عبارت‌های «همهٔ گیاهان» و «هر ماده» را جدی بگیریم؛ وجود یک مثال نقض برای رد چنین حکم‌هایی کافی است.

۱. بررسی گزینهٔ اول: در شدت نور و دمای زیاد، بسته‌شدن روزنه‌ها می‌تواند نسبت اکسیژن به کربن‌دی‌اکسید را افزایش دهد و فعالیت اکسیژنازی روبیسکو را تقویت کند. در تنفس نوری، ترکیبی دوکربنی تشکیل می‌شود که طی واکنش‌های بعدی از آن $\mathrm{CO_2}$ آزاد می‌شود (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۸۶). این تجزیه با تولید $\mathrm{ATP}$ همراه نیست؛ پس نمی‌توان گفت تجزیهٔ «هر» مادهٔ آلی در این گیاهان، $\mathrm{ATP}$ تولید می‌کند.

۲. بررسی گزینهٔ دوم: ساخته‌شدن نشاسته در یاخته‌های میان‌برگ، لزوماً به معنای تثبیت اولیهٔ کربن‌دی‌اکسید جو در روز نیست. در گیاهان CAM، چرخهٔ کالوین و تولید قند در روز انجام می‌شود و امکان ساخت نشاسته در همین یاخته‌ها وجود دارد؛ اما تثبیت اولیهٔ کربن‌دی‌اکسید جو در شب، هنگام بازبودن روزنه‌ها، صورت می‌گیرد. بنابراین این گیاهان مثال نقض گزینه‌اند (زیست‌شناسی ۳، صفحه‌های ۸۷ و ۸۸).

۳. بررسی گزینهٔ سوم: منظور از آنزیمی که در تثبیت کربن به اکسیژن حساسیتی ندارد، آنزیم تثبیت اولیهٔ کربن در گیاهان $\mathrm{C_4}$ و CAM است، نه روبیسکو. کتاب تصریح می‌کند که این آنزیم، برخلاف روبیسکو، تمایلی به اکسیژن ندارد (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۸۷). در هر دو گروه، چرخهٔ کالوین هنگام روز انجام می‌شود؛ حتی در گیاهان CAM نیز شب فقط زمان تثبیت اولیهٔ کربن است و چرخهٔ کالوین در روز انجام می‌گیرد (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۸۸).
در چرخهٔ کالوین، برای تبدیل ترکیبات حاصل از تثبیت کربن به قند، الکترون لازم است و این الکترون را $\mathrm{NADPH}$ فراهم می‌کند. بنابراین $\mathrm{NADPH}$ با واگذاری الکترون اکسایش می‌یابد و به $\mathrm{NADP^+}$ تبدیل می‌شود (زیست‌شناسی ۳، صفحه‌های ۸۴ و ۸۵). پس این گزینه درست است.

۴. بررسی گزینهٔ چهارم: بالا نگه‌داشتن غلظت $\mathrm{CO_2}$ در محل فعالیت روبیسکو، هم در گیاهان $\mathrm{C_4}$ و هم در گیاهان CAM دیده می‌شود. در گروه اول، اسید سه‌کربنیِ باقی‌مانده از آزادشدن کربن‌دی‌اکسید در غلاف آوندی، به میان‌برگ برمی‌گردد؛ اما در CAM جدایی مراحل زمانی است، نه مکانی، و این مراحل در همان یاخته انجام می‌شوند. پس انتقال به یاختهٔ دیگر یک ویژگی همگانی نیست (زیست‌شناسی ۳، صفحه‌های ۸۷ و ۸۸). افزون بر این، عبارت «هر اسید سه‌کربنی» نادرست است؛ اسیدهای سه‌کربنیِ چرخهٔ کالوین نیز در همان سبزدیسه وارد واکنش‌های بعدی می‌شوند (زیست‌شناسی ۳، صفحه‌های ۸۴ و ۸۵).

پاسخ: گزینهٔ ۳

برای یافتن مورد نامناسب، باید در هر گزینه هم «نزدیکی به کلیه» و هم «کارکرد ساختار نام‌برده» را بررسی کنیم. کلیه‌ها در دو سوی ستون مهره‌ها و پشت محوطهٔ شکمی قرار دارند و کلیهٔ راست کمی پایین‌تر از کلیهٔ چپ است؛ بنابراین اندام‌های مجاور دو کلیه کاملاً یکسان نیستند (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۷۰–۷۱).

۱. غدهٔ موردنظر، فوق‌کلیه است که در مجاورت بخش بالایی کلیه قرار دارد. بخش مرکزی این غده آدرنالین ترشح می‌کند که می‌تواند ضربان قلب و فشار خون را افزایش دهد؛ پس این مورد مناسب است.

۲. اندام تولیدکنندهٔ آنزیم‌های گوارشی و بیکربنات، لوزالمعده است. بخش برون‌ریز لوزالمعده این مواد را وارد رودهٔ باریک می‌کند و این اندام با کلیهٔ چپ مجاورت دارد؛ پس این مورد نیز مناسب است.

۳. اندام موردنظر، طحال است. طحال در سمت چپ شکم و نزدیک کلیهٔ چپ قرار دارد و به‌عنوان اندامی لنفی در دفاع در برابر عوامل بیماری‌زا و یاخته‌های سرطانی مشارکت می‌کند؛ بنابراین این مورد هم مناسب است.

۴. انتقال مواد غذایی بلعیده‌شده به معده، کار مری و حرکات کرمی دیوارهٔ ماهیچه‌ای آن است؛ اما مری در مجاورت معمول کلیه‌ها قرار ندارد. ماهیچهٔ نزدیک بخش بالایی کلیه‌ها، دیافراگم است که در تنفس نقش دارد، نه در راندن لقمه به معده. عبور مری از دیافراگم نیز به معنای انجام این کار به‌وسیلهٔ دیافراگم نیست. پس در این مورد، نزدیکی و کارکرد به یک ساختار واحد مربوط نیستند و عبارت به‌درستی تکمیل نمی‌شود.

پاسخ: گزینهٔ ۴

۱. ابتدا دامنهٔ سؤال را مشخص می‌کنیم. گل دوجنسی هم پرچم دارد و هم مادگی؛ بنابراین باید محصولات میوز را هم در بساک و هم در تخمک بررسی کنیم، نه فقط در یکی از آن‌ها (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۱۲۴–۱۲۵).

۲. در بساک، یاخته‌های دولادِ کیسه‌های گرده با میوز، چهار یاختهٔ تک‌لاد یا گردهٔ نارس ایجاد می‌کنند. این یاخته‌ها درون کیسهٔ گرده و در میان بافت‌های دولاد بساک قرار دارند؛ پس تک‌لاد بودن خودِ آن‌ها به معنی تک‌لاد بودن بافت احاطه‌کننده نیست (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۱۲۵–۱۲۶).

۳. در بخش ماده نیز میوز درون تخمک رخ می‌دهد. تخمک دارای بافت خورش با یاخته‌های دولاد است و محصولات میوز درون این بافت قرار می‌گیرند. بنابراین، محصولات میوز در هر دو بخش نر و ماده با یاخته‌های دارای دو مجموعهٔ فام‌تن، یعنی $2n$، احاطه شده‌اند. این همان ویژگی مشترک موردنظر سؤال است (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۱۲۵–۱۲۶).

۴. برای اطمینان، عبارت‌های دیگر را بررسی می‌کنیم:
ـ بخش متورم مادگی، تخمدان است؛ اما گرده‌های نارس در بساک تشکیل می‌شوند، پس محل آغاز نمو همهٔ محصولات میوز، تخمدان نیست.
ـ همهٔ محصولات میوز رشتمان انجام نمی‌دهند؛ در تخمک، از چهار یاختهٔ حاصل از میوز، سه یاخته از بین می‌روند و فقط یاختهٔ باقی‌مانده مسیر تشکیل کیسهٔ رویانی را ادامه می‌دهد.
ـ دیوارهٔ خارجی و داخلی از ویژگی‌های دانهٔ گردهٔ رسیده‌اند. کتاب توضیح می‌دهد که گردهٔ نارس پس از رشتمان و تغییرات دیواره به دانهٔ گردهٔ رسیده تبدیل می‌شود؛ پس این ویژگی را نمی‌توان به همهٔ یاخته‌های حاصل از میوز نسبت داد (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۱۲۵–۱۲۶).

پاسخ: گزینهٔ ۱

منظور از «برای همهٔ حالات ممکن است» این است که تولد فرزند موردنظر در تک‌تک آمیزش‌های مجاز امکان‌پذیر باشد، نه اینکه همهٔ فرزندان آن ویژگی را داشته باشند.

گام اول ـ مفهوم خالص و ناخالص
فردی که دو دگرهٔ یکسان دارد خالص و فردی که دو دگرهٔ متفاوت دارد ناخالص است (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۳۹–۴۰).

گام دوم ـ بررسی هموفیلی
هموفیلی وابسته به فام‌تن $X$ و نهفته است. زن $X^H X^h$ سالم و ناقل است و روی فام‌تن $Y$ جایگاهی برای دگرهٔ این بیماری وجود ندارد (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۴۳). با توجه به خالص بودن مادر و بیمار بودن فقط یکی از والدین، دو حالت داریم:

• مادر سالمِ خالص و پدر بیمار:

$X^H X^H \times X^h Y$
دختران همگی $X^H X^h$، یعنی سالم و ناخالص، و پسران همگی $X^H Y$، یعنی سالم‌اند.

• مادر بیمار و پدر سالم:

$X^h X^h \times X^H Y$
دختران همگی $X^H X^h$، یعنی سالم و ناخالص، و پسران همگی $X^h Y$، یعنی بیمارند.

پس در هر دو حالت هموفیلی، تولد دختر سالم و ناخالص ممکن است؛ اما سالم یا بیمار بودن پسران به وضعیت والدین بستگی دارد.

گام سوم ـ بررسی کم‌خونی داسی‌شکل
در الگوی کتاب درسی، فرد دارای دو دگرهٔ بیماری، مبتلا به کم‌خونی داسی‌شکل است و فرد ناخالص، در شرایط معمول بیمار محسوب نمی‌شود. این صفت وابسته به جنس نیست. دگرهٔ سالم را $A$ و دگرهٔ بیماری را $S$ می‌نامیم؛ بنابراین فرد بیمار $SS$ و فرد سالم $AA$ یا $AS$ است.

با شرط‌های سؤال، آمیزش‌های ممکن چنین‌اند:

• مادر سالمِ خالص و پدر بیمار:

$AA \times SS \longrightarrow AS$
همهٔ فرزندان ناخالص‌اند و تولد دختر سالم و ناخالص امکان دارد.

• مادر بیمار و پدر سالمِ خالص:

$SS \times AA \longrightarrow AS$
باز هم همهٔ فرزندان ناخالص‌اند و تولد چنین دختری امکان دارد.

• مادر بیمار و پدر سالمِ ناخالص:

$SS \times AS \longrightarrow \tfrac{1}{2}AS + \tfrac{1}{2}SS$
در این حالت نیز تولد فرزند ناخالص، از جمله دختر سالم و ناخالص، ممکن است.

نتیجه: در تمام حالت‌های مجازِ هر دو بیماری، تولد دختر سالم و ناخالص امکان‌پذیر است؛ درحالی‌که سایر فرزندان پیشنهادی دست‌کم در یکی از حالت‌ها نمی‌توانند متولد شوند.

پاسخ: گزینهٔ ۲

کلید سؤال، قید «به‌طور حتم» است؛ یعنی رویداد دوم باید پس از وضعیت گفته‌شده، الزاماً رخ دهد، نه اینکه فقط در بعضی چرخه‌های ترجمه دیده شود.

ابتدا ترتیب رویدادهای طویل‌شدن را مرور می‌کنیم: رنای ناقلِ مکمل رمزه در جایگاه $A$ مستقر می‌شود؛ سپس زنجیرهٔ متصل به رنای ناقل جایگاه $P$ به آمینواسید جایگاه $A$ انتقال می‌یابد. با پیشروی رناتن به اندازهٔ یک رمزه، رنای ناقل حامل زنجیره در جایگاه $P$ و رنای ناقل بدون آمینواسید در جایگاه $E$ قرار می‌گیرد (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۳۰).

مورد اول: درست است. وقتی رنای ناقل در جایگاه $A$ استقرار یافته است، مرحلهٔ شناسایی رمزه با موفقیت انجام شده و در ادامهٔ همین چرخه، پیوند پپتیدی و جابه‌جایی رناتن رخ می‌دهد. در نتیجه، رنای ناقلِ قبلیِ جایگاه $P$ که آمینواسید یا زنجیرهٔ خود را از دست داده است، به جایگاه $E$ منتقل می‌شود. توجه کنید رنای ناقلی که به $E$ می‌رود، همان رنای ناقل تازه‌وارد به $A$ نیست (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۳۰).

مورد دوم: نادرست است. حضور رنای ناقل در جایگاه $E$ تضمین نمی‌کند که رنای ناقل حامل آمینواسید وارد جایگاه $A$ شود؛ زیرا ممکن است پس از جابه‌جایی رناتن، رمزهٔ پایان در جایگاه $A$ قرار گرفته باشد. در این حالت، به‌جای رنای ناقل، عامل آزادکننده به این جایگاه وارد می‌شود (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۳۱).

مورد سوم: نادرست است. قرارگرفتن رنای ناقل حامل زنجیره در جایگاه $P$، الزاماً به جابه‌جایی بعدیِ رنای ناقل بدون آمینواسید به $E$ منجر نمی‌شود. ممکن است زنجیره کامل شده و رمزهٔ پایان در جایگاه $A$ باشد؛ در این صورت، عامل آزادکننده زنجیره را از آخرین رنای ناقل جدا می‌کند و مجموعهٔ ترجمه از هم باز می‌شود. همچنین انتقال رنای ناقل قبلی به $E$ در همان جابه‌جایی‌ای رخ می‌دهد که رنای ناقل حامل زنجیره را به $P$ می‌رساند، نه به‌عنوان پیامد قطعیِ بعد از آن (زیست‌شناسی ۳، صفحه‌های ۳۰ و ۳۱).

مورد چهارم: نادرست است. پادرمزهٔ $UAC$ مربوط به رنای ناقل متیونین است، اما حضور این رنای ناقل در جایگاه $P$ لزوماً به معنای مرحلهٔ آغاز نیست؛ متیونین می‌تواند در بخش‌های دیگر زنجیره نیز قرار بگیرد. اگر متیونین آخرین آمینواسید زنجیره باشد، پس از قرارگرفتن رنای ناقل حامل آن زنجیره در جایگاه $P$، رمزهٔ پایان در جایگاه $A$ قرار می‌گیرد و عامل آزادکننده، نه رنای ناقل حامل آمینواسید، وارد می‌شود. بنابراین رویداد دوم قطعی نیست (زیست‌شناسی ۳، صفحه‌های ۲۸ تا ۳۱).

پس فقط یک مورد برای تکمیل عبارت مناسب است.

پاسخ: گزینهٔ ۴

برای بررسی عبارت باید فعالیت الکتریکی قلب را از وضعیت مکانیکی آن تفکیک کنیم. کتاب توضیح می‌دهد که انقباض هر بخش اندکی پس از شروع فعالیت الکتریکی آن رخ می‌دهد و موج $T$ اندکی پیش از پایان انقباض بطنی ثبت می‌شود (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۵۴).

۱. قاعدهٔ عملکرد دریچه‌ها
باز و بسته‌شدن دریچه‌ها به اختلاف فشار دو طرف آنها وابسته است. دریچه‌های دهلیزی‌ـ‌بطنی هنگام انقباض بطن‌ها مانع بازگشت خون به دهلیزها می‌شوند و دریچه‌های سینی از بازگشت خون سرخرگ‌ها به بطن‌ها جلوگیری می‌کنند (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۴۹). در مرحلهٔ پرشدن بطن‌ها، دریچه‌های دهلیزی‌ـ‌بطنی باز و دریچه‌های سینی بسته‌اند؛ هنگام خروج خون از بطن‌ها، وضعیت برعکس است (زیست‌شناسی ۱، صفحه‌های ۵۲–۵۳).

۲. وضعیت نقاط در برداشت موردنظر پاسخ‌نامه

• در $A$، بطن‌ها هنوز وارد مرحلهٔ خروج خون نشده‌اند؛ دریچه‌های سینی بسته و دریچه‌های دهلیزی‌ـ‌بطنی بازند.
• در $B$، طبق برداشت موردنظر سؤال، خروج خون از بطن‌ها در جریان است؛ دریچه‌های سینی باز و دریچه‌های دهلیزی‌ـ‌بطنی بسته‌اند.
• برای رسیدن به پاسخ تأییدشده، باید $C$ را مربوط به آغاز استراحت بطنی، پس از بسته‌شدن دریچه‌های سینی و پیش از بازشدن دریچه‌های دهلیزی‌ـ‌بطنی در نظر گرفت؛ در این فاصله هر دو گروه دریچه بسته‌اند.
• در $D$، قلب در استراحت عمومی و بطن‌ها در حال پرشدن‌اند؛ دریچه‌های سینی بسته و دریچه‌های دهلیزی‌ـ‌بطنی بازند.

۳. مقایسهٔ لازم
با این تفسیر، در $C$ و $D$ دریچه‌های سینی بسته‌اند؛ پس از این نظر شباهت دارند. در مقابل، دریچه‌های دهلیزی‌ـ‌بطنی در $C$ بسته و در $A$ بازند؛ پس از این نظر تفاوت دارند. بنابراین ترتیب موردنظر، $C-D-A$ است.

نکتهٔ دقت علمی: توصیف ارائه‌شده از شکل، $C$ را دقیقاً روی قلهٔ موج $T$ قرار داده است. از این جایگاه، بسته‌بودن دریچه‌های سینی نتیجه نمی‌شود؛ زیرا مطابق کتاب، موج $T$ پیش از پایان انقباض بطنی ثبت می‌شود. بنابراین پاسخ تأییدشده تنها با تفسیر بالا از جایگاه $C$ قابل توضیح است و توصیف فعلی شکل برای نتیجه‌گیری قطعی دربارهٔ آن کافی نیست.

پاسخ: گزینهٔ ۴

نکتهٔ اصلی سؤال، واژهٔ «هر» است؛ بنابراین کافی نیست فقط یکی از استخوان‌های یک گروه، ویژگی خواسته‌شده را داشته باشد. همچنین باید هم نوع استخوان‌های طرف مفصل و هم متحرک‌بودن مفصل بررسی شود. کتاب، استخوان‌های مچ را کوتاه، ران را دراز و مهره‌ها را نامنظم معرفی می‌کند (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۳۹). تعریف مفصل و ویژگی مفصل‌های متحرک نیز در بخش مفصل آمده است (زیست‌شناسی ۲، صفحه‌های ۴۲–۴۳).

• ساق پا ـ دراز ـ کوتاه: درست است. استخوان‌های ساق، درشت‌نی و نازک‌نی‌اند. هرکدام با استخوان دیگر ساق که دراز است، مفصل متحرک دارند؛ همچنین هر دو در تشکیل مفصل مچ پا با استخوان قاپ، از استخوان‌های کوتاه مچ پا، شرکت می‌کنند. پس شرط جمله برای هر دو استخوان برقرار است.

• ساعد ـ کوتاه ـ دراز: نادرست است. استخوان‌های ساعد، زند زبرین و زند زیرین‌اند. هر دو با استخوان دراز مفصل متحرک دارند، اما فقط زند زبرین مستقیماً با استخوان‌های کوتاه مچ دست مفصل می‌شود. میان زند زیرین و استخوان‌های مچ، صفحه‌ای غضروفی قرار دارد؛ بنابراین نمی‌توان این ویژگی را به هر دو استخوان ساعد نسبت داد.

• نیم‌لگن ـ دراز ـ نامنظم: درست است. هر نیم‌لگن با استخوان ران، از نوع دراز، و با استخوان خاجی، از نوع نامنظم، مفصل دارد. مفصل ران با نیم‌لگن متحرک است؛ مفصل نیم‌لگن با خاجی نیز حرکت محدودی دارد و ثابت نیست. توجه کنید که متحرک‌بودن الزاماً به‌معنای داشتن دامنهٔ حرکتی زیاد نیست. کتاب نیز مفصل لگن را از نمونه‌های مفصل متحرک معرفی می‌کند (زیست‌شناسی ۲، صفحه‌های ۴۲–۴۳).

• دنده ـ پهن ـ نامنظم: نادرست است. دنده‌ها در سمت پشت با مهره‌های نامنظم مفصل دارند، اما ارتباط با جناغِ پهن به همهٔ دنده‌ها تعمیم‌پذیر نیست؛ دنده‌های آزاد به جناغ متصل نیستند. پس وجود واژهٔ «هر» این مورد را نادرست می‌کند.

در نتیجه، موارد ساق پا و نیم‌لگن درست‌اند و در مجموع دو مورد جمله را به‌طور مناسب کامل می‌کنند.

پاسخ: گزینهٔ ۲

برای حل سؤال باید ببینیم در کدام مورد، ویژگیِ بخش نخست، نتیجهٔ بخش دوم را «به‌طور حتم» به دنبال ندارد. مبنای مقایسه، الگوهای ساختار نخستین ریشه و ساقه در فعالیت ۸ است (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۹۱–۹۲).

۱. بررسی گزینهٔ اول: وجود ریشهٔ اصلی ضخیم‌تر که ریشه‌های فرعی فراوان از آن منشعب می‌شوند، توصیف دستگاه ریشهٔ راست و از ویژگی‌های معمول دولپه‌ای‌هاست. در برش ساختار نخستین ریشهٔ دولپه‌ایِ نشان‌داده‌شده در کتاب، ناحیهٔ پوست از استوانهٔ آوندی به‌وضوح قابل تشخیص است؛ بنابراین این تکمیل مناسب است. توجه کنید که ضخیم‌تر بودن ریشهٔ اصلی نسبت به ریشه‌های فرعی، به‌تنهایی به معنی وقوع رشد پسین نیست (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۹۱–۹۲).

۲. بررسی گزینهٔ دوم: لایهٔ بلافاصله بیرونِ لایهٔ ریشه‌زا، درون‌پوست است که در دیوارهٔ یاخته‌های آن نوار سوبرینی وجود دارد. این ویژگی به ریشهٔ یک گروه خاص محدود نیست و از آن نمی‌توان نتیجه گرفت که پوست ریشه حتماً بسیار نازک است. در واقع، ویژگی شیمیایی دیوارهٔ یاخته‌های درون‌پوست، تعیین‌کنندهٔ ضخامت کل پوست نیست. شکل‌های مقایسه‌ای کتاب نیز وجود ناحیهٔ پوست را در ریشهٔ هر دو گروه نشان می‌دهند؛ پس نتیجه‌گیری قطعیِ این گزینه معتبر نیست (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۹۱–۹۲).

۳. بررسی گزینهٔ سوم: آرایش دسته‌های چوبی و آبکش ساقه روی یک دایره، در الگوی کتاب مربوط به دولپه‌ای‌هاست. در ساختار نخستین ریشهٔ این گیاهان، آوندهای چوبی در مرکز قرار دارند؛ بنابراین ارتباط دو بخش گزینه درست است (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۹۱–۹۲).

۴. بررسی گزینهٔ چهارم: قرارگیری دسته‌های آوندی ساقه در چند ردیف یا دوایر هم‌مرکز، در برابر آرایش تک‌حلقه‌ای، به الگوی تک‌لپه‌ایِ مورد نظر سؤال اشاره دارد. مرکز ریشهٔ این گیاهان دارای مغز پارانشیمی است (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۹۱–۹۲). یاخته‌های پارانشیمی دیوارهٔ نخستین نازک و چوبی‌نشده دارند؛ پس توصیف بخش دوم نیز درست است (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۸۷–۸۸).

در نتیجه، اشکال اصلی در نسبت دادنِ قطعیِ نازکی پوست به وجود یاخته‌های سوبرینی در مجاورت لایهٔ ریشه‌زاست.

پاسخ: گزینهٔ ۲

برای تکمیل عبارت، باید ویژگی‌ای پیدا کنیم که بدون استثنا دربارهٔ هر دو گروه صدق کند؛ بنابراین قید «همه» اهمیت دارد.

گام اول ـ بررسی کوآنزیم‌ها: طبق کتاب، برخی آنزیم‌ها برای فعالیت به مواد آلیِ کمک‌کننده نیاز دارند و این مواد «کوآنزیم» نامیده می‌شوند. پس کوآنزیم‌ها آلی‌اند و در ساختار خود اتم کربن دارند. یون‌های فلزیِ کمک‌کننده به آنزیم را نباید با کوآنزیم‌ها یکی دانست (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۱۹).

گام دوم ـ بررسی آنزیم‌ها: بیشتر آنزیم‌ها پروتئینی‌اند و پروتئین‌ها از مولکول‌های آلیِ کربن‌دار هستند. دقت کنید که کتاب می‌گوید «بیشتر آنزیم‌ها»، نه همهٔ آن‌ها؛ بااین‌حال، مولکول‌های غیرپروتئینیِ دارای فعالیت آنزیمی نیز کربن دارند. بنابراین غیرپروتئینی بودن به معنای نداشتن کربن نیست (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۱۹).

گام سوم ـ مقایسه: وجود اتم کربن ویژگی مشترک آنزیم‌ها و کوآنزیم‌هاست؛ در نتیجه رابطهٔ مناسب میان آن‌ها «همانند» است.

برای رد ادعای اختصاصی بودنِ مطلق نیز باید توجه کرد که کتاب، با وجود اختصاصی دانستن عملکرد آنزیم‌ها، بیان می‌کند بعضی از آن‌ها بیش از یک نوع واکنش را سرعت می‌بخشند؛ بنابراین عبارت «فقط یک نوع واکنش» دربارهٔ همهٔ آنزیم‌ها درست نیست (زیست‌شناسی ۳، صفحه‌های ۱۹ و ۲۰).

پاسخ: گزینهٔ ۳

برای پاسخ، هر عبارت را جداگانه بررسی می‌کنیم:

۱. «در سطح یاخته‌های نوع دوم زوائد ریزی یافت می‌شود»: درست است. در شکل ساختار حبابک‌ها، سطح رو به هوای یاختهٔ نوع دوم دارای زوائد ریز یا ریزپرز است. این زوائد را نباید با مژک اشتباه گرفت؛ کتاب تصریح می‌کند که مخاط مژک‌دار در محل حبابک‌ها وجود ندارد (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۳۸، شکل ۱۱؛ صفحهٔ ۳۷).

۲. «فقط در بین دو یاختهٔ نوع دوم مجاور، منفذی وجود دارد»: نادرست است. منافذ دیواره، فضای حبابک‌های مجاور را به یکدیگر مرتبط می‌کنند و محل آن‌ها به فاصلهٔ میان دو یاختهٔ نوع دوم محدود نیست. بنابراین قید «فقط» این عبارت را نادرست می‌کند (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۳۸، شکل ۱۱).

۳. «یاخته‌های نوع اول و یاخته‌های مویرگ‌ها، غشای پایهٔ مشترک دارند»: درست است. یاخته‌های نوع اول، سنگفرشی و نازک‌اند. در محل‌های متعددِ تماس دیوارهٔ حبابک و مویرگ، غشای پایهٔ آن‌ها مشترک است؛ این ویژگی فاصلهٔ انتشار گازهای تنفسی را کاهش می‌دهد. منظور، مشترک بودن غشای پایه در این نواحی است، نه در تمام سطح حبابک (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۳۸).

۴. «فقط در سیتوپلاسم یاخته‌های نوع اول، شبکه‌ای از لوله‌ها و کیسه‌های گسترده وجود دارد»: نادرست است. این توصیف به شبکهٔ آندوپلاسمی اشاره دارد که منحصر به یاخته‌های نوع اول نیست. یاخته‌های نوع دوم نیز این اندامک را دارند؛ این یاخته‌ها مسئول ترشح عامل سطح‌فعال‌اند (زیست‌شناسی ۱، فصل اول، مبحث ساختار یاخته؛ صفحهٔ ۳۸، مبحث یاخته‌های دیوارهٔ حبابک).

پس عبارت‌های نخست و سوم درست‌اند و در مجموع دو مورد صحیح است.

پاسخ: گزینهٔ ۲

۱. ابتدا نوع یاخته را مشخص می‌کنیم. تار ماهیچه‌ای دلتایی، یاخته‌ای ماهیچه‌ای اسکلتی و دارای راکیزه است. راکیزه نیز دنای مستقل و دستگاه پروتئین‌سازی مخصوص خود را دارد؛ بنابراین نوکلئیک‌اسیدها از اجزای آن هستند (زیست‌شناسی ۳، صفحات ۶۷–۶۸).

۲. رادیکال‌های آزاد واکنش‌پذیری زیادی دارند و می‌توانند با آسیب‌زدن به مولکول‌های زیستی، راکیزه را تخریب کنند. کتاب به‌طور مشخص آسیب رادیکال‌های آزاد به دنای راکیزه را نیز مطرح کرده است (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۷۵).

۳. پاداکسنده‌ها با رادیکال‌های آزاد واکنش می‌دهند و از اثر تخریبی آنها بر مولکول‌های زیستی می‌کاهند. در این نقش، پاداکسنده با واگذاری الکترون، خودش اکسایش می‌یابد و رادیکال آزاد را خنثی می‌کند؛ در نتیجه، مولکول‌های حساس، از جمله نوکلئیک‌اسیدهای راکیزه، از آسیب حفظ می‌شوند (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۷۵). پس اکسایش‌یافتن پاداکسنده با نقش حفاظتی آن تناقضی ندارد؛ این حفاظت نتیجهٔ همان واکنش است، نه اینکه الزاماً پاداکسندهٔ اکسایش‌یافته واکنش حفاظتی تازه‌ای انجام دهد. بنابراین گزینهٔ ۳ درست است.

۴. بررسی سایر گزینه‌ها:

• گزینهٔ ۱: سیانید زنجیرهٔ انتقال الکترون را متوقف می‌کند (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۷۵)، اما محل تشکیل آب، سمت بخش داخلی راکیزه است، نه فضای بین دو غشا. ضمن آنکه قندکافت همچنان می‌تواند مستقل از این زنجیره، $\mathrm{ATP}$ بسازد.
• گزینهٔ ۲: هرچند پیرووات برای اکسایش در راکیزه، با انتقال فعال وارد آن می‌شود (زیست‌شناسی ۳، صفحات ۶۷–۶۸)، این سرنوشت همیشگی آن نیست. در تخمیر لاکتیکیِ تار ماهیچه‌ای، پیرووات در سیتوپلاسم به لاکتات تبدیل می‌شود؛ پس قید «همواره» نادرست است.
• گزینهٔ ۴: انرژی انتقال $\mathrm{H^+}$ به فضای بین دو غشا از الکترون‌های پرانرژی زنجیره تأمین می‌شود، اما $\mathrm{NADH}$ و $\mathrm{FADH_2}$ الزاماً فقط حاصل اکسایش گلوکز نیستند؛ تجزیهٔ مواد آلی دیگر نیز در تأمین آنها نقش دارد. بنابراین قید «همواره» این گزینه نیز نادرست است.

پاسخ: گزینهٔ ۳

برای کامل‌کردن عبارت، باید محل حضور هر نوع یاختهٔ بنیادی را با توان تمایز آن تطبیق دهیم و به قیدهای «هر نوع»، «تنها» و «همه» توجه کنیم.

گام اول ـ شناسایی یاختهٔ مورد نظر: یاخته‌های بنیادیِ موجود در میان یاخته‌های کاملاً تمایزیافتهٔ بافت‌های بدن، از نوع بنیادی بالغ‌اند. این یاخته‌ها توان تکثیر دارند و می‌توانند برخی انواع یاخته‌های بدن را ایجاد کنند. برای مثال، یاخته‌های بنیادی کبد می‌توانند به یاختهٔ کبدی یا یاختهٔ مجرای صفراوی تمایز یابند؛ بنابراین حضور در بافت تمایزیافته به معنای توان ایجاد همهٔ یاخته‌های بدن نیست (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۹۸–۹۹).

گام دوم ـ تطبیق با عبارت درست: گزینهٔ ۴ دقیقاً همین ارتباط را بیان می‌کند: یاختهٔ بنیادی بالغ در میان یاخته‌های تمایزیافته حضور دارد و توان ایجاد بعضی از انواع یاخته‌های بدن را دارد.

گام سوم ـ بررسی سایر عبارت‌ها:

• گزینهٔ ۱: هم یاخته‌های بنیادی بالغ و هم یاخته‌های بنیادی جنینی را می‌توان پس از جداسازی کشت داد. پس از قابلیت کشت نمی‌توان نتیجه گرفت که آن نوع یاخته در بافت‌های هر فرد بالغ نیز یافت می‌شود (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۹۸–۱۰۰).
• گزینهٔ ۲: یاخته‌های بنیادیِ پیش از لانه‌گزینی شامل یاخته‌های مرحلهٔ مورولا نیز می‌شوند. طبق شکل کتاب، این یاخته‌ها توان ایجاد یاخته‌های جنینی و خارج‌جنینی، از جمله یاخته‌های جفت و پرده‌ها، را دارند؛ در نتیجه، محدودکردن توان تمایز آن‌ها به لایه‌های جنینی نادرست است (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۹۹–۱۰۰، شکل ۱۰).
• گزینهٔ ۳: باقی‌ماندن یاخته‌های بنیادی بالغ در طول زندگی به معنای توان ایجاد همهٔ انواع یاخته‌های تخصص‌یافته نیست. نمونهٔ یاخته‌های بنیادی کبد نشان می‌دهد که توان تمایز این یاخته‌ها محدودتر است (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۹۹).

پاسخ: گزینهٔ ۴

برای پاسخ، باید هر عبارت را با توجه به قید «به‌طور حتم» بررسی کنیم؛ صرفِ امکان وقوع یک رویداد، برای درست دانستن آن کافی نیست.

مورد اول: نادرست است. اکتین‌ها از دو خط $Z$ در دو انتهای سارکومر به درون آن کشیده شده‌اند. هنگام انقباض، سرهای میوزین در دو نیمهٔ سارکومر، اکتین‌ها را از دو سوی مخالف به سمت مرکز می‌کشند؛ بنابراین حرکت همهٔ سرهای میوزین در یک جهت نیست. نتیجهٔ این عملکرد، نزدیک‌شدن دو خط $Z$ به یکدیگر است. (زیست‌شناسی ۲، صفحه‌های ۴۷–۴۹)

مورد دوم: به‌طور حتم درست نیست. کتاب بیان می‌کند که گلوکز می‌تواند در حضور اکسیژن تا چند دقیقه انرژی لازم برای ساخت $\mathrm{ATP}$ را فراهم کند، اما برای انقباض طولانی‌تر، ماهیچه‌ها از اسیدهای چرب استفاده می‌کنند. کراتین‌فسفات نیز در بازتولید سریع $\mathrm{ATP}$ نقش دارد. پس نمی‌توان مصرف گلوکز یا کراتین‌فسفات را منبع انرژیِ قطعیِ انقباض طولانی دانست. این نتیجه به معنی ناممکن بودن مصرف آن‌ها نیست؛ عبارت، شرط «به‌طور حتم» را ندارد. (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۵۰)

مورد سوم: درست است. ترکیب فسفات‌دارِ موردنظر $\mathrm{ATP}$ است. چرخهٔ اتصال، حرکت و جداشدن سرهای میوزین به انرژی نیاز دارد و با تغییر شکل سرهای میوزین همراه است؛ بنابراین با دخالت $\mathrm{ATP}$، تغییر ساختاری در میوزین رخ می‌دهد. در انقباض طولانی نیز این چرخه باید تکرار شود. (زیست‌شناسی ۲، صفحه‌های ۴۸–۵۰)

مورد چهارم: نادرست است. در آغاز انقباض، کلسیم از شبکهٔ آندوپلاسمی به مادهٔ زمینه‌ای سیتوپلاسم آزاد می‌شود؛ اما انتقال فعال و انرژی‌خواهِ کلسیم در جهت عکس است: هنگام توقف انقباض، پروتئین‌های انتقال‌دهنده کلسیم را از سیتوپلاسم به درون شبکهٔ آندوپلاسمی بازمی‌گردانند. پس عبارت، جهت انتقال انرژی‌خواه را برعکس بیان کرده است. (زیست‌شناسی ۲، صفحه‌های ۴۸–۴۹)

در نتیجه، فقط مورد سوم به‌طور حتم درست است و تعداد موارد درست، یک مورد است.

پاسخ: گزینهٔ ۱

برای پاسخ، باید ساختار گیرنده را از بخش‌های کمکی اندام حسی جدا کنیم و به آرایش اجزای شکل‌ها نیز توجه داشته باشیم.

۱. بررسی چشم مرکب زنبور عسل: چشم مرکب از واحدهای بینایی متعدد ساخته شده است و هر واحد، قرنیه، عدسی و چند یاختهٔ گیرندهٔ نور دارد. در شکل واحد بینایی، بخش پهن عدسی مخروطی‌شکل رو به قرنیه است و رأس آن به سمت بخش عمقی واحد بینایی قرار دارد؛ یاخته‌های گیرندهٔ نور در مجاورت این بخش دیده می‌شوند. پس توصیف گزینهٔ نخست با آرایش اجزای شکل سازگار است (زیست‌شناسی ۲، صفحات ۳۴–۳۵، شکل ۱۸).

۲. بررسی شنوایی جیرجیرک: امواج صوتی، پردهٔ صماخ روی محفظهٔ هوای پای جلویی را به لرزش درمی‌آورند و این لرزش، گیرنده‌های مکانیکیِ پشت پرده را تحریک می‌کند. بنابراین هر یاخته یا بخشی که از صوت تأثیر می‌پذیرد، الزاماً گیرنده نیست؛ برای مثال، خود پردهٔ صماخ را نباید با گیرنده‌های پشت آن یکی دانست (زیست‌شناسی ۲، صفحات ۳۴–۳۵).

۳. بررسی مسیر بینایی انسان: آسه‌های یاخته‌های عصبی شبکیه، عصب بینایی را تشکیل می‌دهند (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۲۴). بخشی از این آسه‌ها در چلیپای بینایی به سمت مقابل می‌روند؛ تالاموس محل این تقاطع نیست. پس عبارت مربوط به تغییر مسیر در تالاموس نادرست است.

۴. بررسی ارتباط گیرنده‌های چشایی: ارتباط رشته‌های عصبی با یاخته‌های گیرندهٔ چشایی الزاماً یک‌به‌یک نیست و یک رشتهٔ عصبی می‌تواند با چند یاختهٔ گیرنده ارتباط داشته باشد. بنابراین عبارت «هر رشتهٔ عصبی فقط با یک گیرنده» درست نیست.

پاسخ: گزینهٔ ۱

برای بررسی عبارت‌ها باید میان «ایجاد گوناگونی»، «رویداد تصادفی» و «موفقیت متفاوت در تولیدمثل» تمایز بگذاریم.

۱. تغییر ماندگار در مادهٔ ژنتیکی، جهش است؛ اما وقوع جهش لزوماً به معنی افزایش سازگاری نیست. کتاب بیان می‌کند که بسیاری از جهش‌ها اثر فوری بر رخ‌نمود ندارند و ممکن است اثر یک دگره با تغییر محیط متفاوت شود (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۵۴). پس انتخاب طبیعی الزاماً از هر فرد جهش‌یافته حمایت نمی‌کند و عبارت نخست نادرست است.

۲. معیار رانش دگره‌ای، تصادفی‌بودن رویداد مؤثر بر فراوانی دگره‌هاست؛ نه صرفاً از بین رفتن فرصت تولیدمثل یک فرد (زیست‌شناسی ۳، صفحه‌های ۵۴ و ۵۵). برای مثال، فردی که به دلیل سازگاری کمتر با محیط پیش از تولیدمثل حذف می‌شود، می‌تواند تحت تأثیر انتخاب طبیعی قرار گرفته باشد. بنابراین عبارت دوم نیز قطعی و درست نیست.

۳. در عبارت سوم، نکتهٔ تعیین‌کننده «موفقیت تولیدمثلی» است. انتخاب جفت هنگامی که به موفقیت تولیدمثلی متفاوت افراد منجر شود، باعث می‌شود افراد موفق‌تر سهم بیشتری در انتقال دگره‌ها به نسل بعد داشته باشند. این تفاوت در سهم تولیدمثلی، فراوانی دگره‌های خزانهٔ ژنی نسل بعد را تغییر می‌دهد؛ کتاب نیز تغییر خزانهٔ ژن نسل آینده بر اثر برگزیده‌شدن افراد را توضیح می‌دهد (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۵۵). پس عبارت سوم در چارچوب سؤال درست است.

دقت کنید که صرفِ آمیزش غیرتصادفی را نباید با تغییر حتمی فراوانی دگره‌ها یکسان دانست؛ کتاب اثر مستقیم آن را تغییر فراوانی نسبی ژن‌نمودها معرفی می‌کند. در این سؤال، تأکید بر تفاوت در موفقیت تولیدمثلی است، نه فقط شیوهٔ جفت‌گیری.

۴. گوناگونی افراد می‌تواند توان بقای جمعیت را در محیط جدید افزایش دهد (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۵۵)، اما نمی‌توان منشأ افراد دارای این تفاوت‌ها را حتماً به جهش یا نوترکیبی محدود کرد. آرایش‌های متفاوت فام‌تن‌ها در میوز و ترکیب تصادفی گامت‌ها در لقاح نیز در ایجاد ترکیب‌های گوناگون نقش دارند. همچنین سازگاری با شرایط جدید ممکن است بر پایهٔ تفاوت‌هایی باشد که از قبل در جمعیت وجود داشته‌اند؛ پس قید قطعیت در عبارت چهارم پذیرفتنی نیست.

پاسخ: گزینهٔ ۳

برای پاسخ، باید میان «وجود هسته»، «تعداد مجموعه‌های فام‌تنی» و «مرکزی‌بودن هسته» تفاوت بگذاریم.

گام اول ـ شناسایی یاخته‌های دیواره: دیوارهٔ لوله‌های زامه‌ساز فقط از یاخته‌های در حال تبدیل‌شدن به زامه تشکیل نشده است؛ یاخته‌های سرتولی نیز در آن حضور دارند و وظیفهٔ پشتیبانی، تغذیه و بیگانه‌خواری را انجام می‌دهند. بنابراین، نمی‌توان ویژگی‌های یاخته‌های زاینده را به همهٔ یاخته‌های دیواره تعمیم داد (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۹۹).

گام دوم ـ بررسی تعداد مجموعه‌های فام‌تنی: یاختهٔ زامه‌زا و زام‌یاختهٔ اولیه دولاد، یعنی دارای $2n$ فام‌تن‌اند. پس از کاستمان اول، زام‌یاخته‌های ثانویه تک‌لاد، یعنی دارای $n$ فام‌تن هستند؛ زام‌یاختک‌ها نیز تک‌لادند. مضاعف‌بودن فام‌تن‌های زام‌یاختهٔ ثانویه به معنای دولادبودن آن نیست (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۹۹).

گام سوم ـ توجه به جایگاه هسته: در شکل مراحل زامه‌زایی، یاخته‌هایی مانند زام‌یاخته‌ها و زام‌یاختک‌ها هستهٔ مرکزی دارند؛ بنابراین، هستهٔ مرکزی می‌تواند در یاخته‌های دولاد یا تک‌لاد دیده شود. بااین‌حال، این وضعیت در همهٔ یاخته‌ها یکسان نیست؛ هستهٔ یاختهٔ سرتولی نزدیک بخش قاعده‌ای آن قرار دارد و در زامه نیز هسته در سر یاخته جای گرفته است، نه در مرکز کل یاخته (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۹۹، شکل ۲؛ صفحهٔ ۱۰۰، ساختار زامه).

پس «مرکزی‌بودن هسته همراه با داشتن یک یا دو مجموعهٔ فام‌تنی» تنها دربارهٔ بخشی از یاخته‌های موجود در دیوارهٔ لولهٔ زامه‌ساز صدق می‌کند. نکتهٔ تعیین‌کنندهٔ سؤال، قید «مرکزی» است، نه صرفاً تک‌لاد یا دولادبودن هسته.

پاسخ: گزینهٔ ۳

برای پاسخ باید توجه کنیم که سؤال، تکمیل «نامناسب» را می‌خواهد؛ بنابراین باید عبارت نادرست را پیدا کنیم.

۱. بررسی آغاز دوره و گزینهٔ ۱
در پایان دورهٔ قبلی، اگر بارداری رخ نداده باشد، جسم زرد غیرفعال می‌شود و میزان استروژن و پروژسترون کاهش می‌یابد. کاهش این هورمون‌ها هم زمینهٔ قاعدگی را فراهم می‌کند و هم مهار هیپوتالاموس را کاهش می‌دهد. در نتیجه، هیپوتالاموس برای ترشح هورمون آزادکننده تحریک می‌شود و این هورمون، ترشح $\mathrm{FSH}$ و $\mathrm{LH}$ از هیپوفیز پیشین را افزایش می‌دهد. پس در ابتدای دوره، جهت تغییر ترشح هورمون آزادکننده، برخلاف ادعای گزینهٔ ۱، کاهشی نیست. این گزینه عبارت را نامناسب کامل می‌کند. (زیست‌شناسی ۲، صفحه‌های ۱۰۶–۱۰۸)

۲. بررسی گزینهٔ ۲
در پایان رشد انبانک و پیش از تخمک‌گذاری، انبانک بالغ در مجاورت سطح تخمدان قرار دارد. همچنین مام‌یاختهٔ اولیه با پایان تقسیم نخست میوز، مام‌یاختهٔ ثانویه و نخستین جسم قطبی را ایجاد کرده است؛ به همین دلیل یاخته‌ای که هنگام تخمک‌گذاری خارج می‌شود، مام‌یاختهٔ ثانویه است. بنابراین در این مرحله، وجود جسم قطبی نخست درست است. (زیست‌شناسی ۲، صفحه‌های ۱۰۵–۱۰۶، مبحث تخمک‌زایی و شکل ۹)

۳. بررسی گزینهٔ ۳
در مراحل ابتدایی رشد انبانک، مام‌یاخته موقعیت مرکزی دارد. با رشد انبانک، استروژن خون به‌تدریج افزایش می‌یابد. افزایش تدریجی و اندک استروژن، بازخورد منفی ایجاد می‌کند و مانع ترشح زیاد $\mathrm{FSH}$ و $\mathrm{LH}$ می‌شود. نباید این حالت را با افزایش شدید استروژن در نزدیکی تخمک‌گذاری و بازخورد مثبت آن اشتباه گرفت. پس این گزینه درست است. (زیست‌شناسی ۲، صفحه‌های ۱۰۵–۱۰۷، شکل ۹ و تنظیم هورمونی)

۴. بررسی گزینهٔ ۴
از دست دادن تعدادی از یاخته‌های تغذیه‌کننده، به خروج آن‌ها همراه مام‌یاخته در جریان تخمک‌گذاری اشاره دارد؛ این یاخته‌ها پس از خروج نیز در تغذیه و محافظت از مام‌یاخته نقش دارند. در حوالی همین رویداد، افزایش شدید استروژنِ ترشح‌شده از انبانک بالغ، با ایجاد بازخورد مثبت، افزایش ناگهانی هورمون‌های هیپوفیزی و وقوع تخمک‌گذاری را زمینه‌سازی می‌کند. بنابراین این عبارت به رخدادهای حوالی تخمک‌گذاری مربوط است، نه کاهش هورمون‌ها بر اثر تحلیل جسم زرد در پایان دوره. (زیست‌شناسی ۲، صفحه‌های ۱۰۵–۱۰۷)

پاسخ: گزینهٔ ۱

برای پاسخ، باید ابتدا گروه جانداران توصیف‌شده در هر عبارت را شناسایی کنیم و سپس ببینیم ویژگی ادامهٔ عبارت دربارهٔ «همهٔ» آن‌ها درست است یا نه.

۱. شناسایی فرایند: ساختن مواد آلی از مواد معدنی با استفاده از انرژی واکنش‌های اکسایش و بدون نیاز به نور، «شیمیوسنتز» نام دارد. کتاب، باکتری‌های شیمیوسنتزکننده را برای این نوع تولیدکنندگی معرفی می‌کند؛ از جمله باکتری‌های نیترات‌ساز (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۹۰).

۲. تشخیص نوع یاخته: این جانداران باکتری و در نتیجه پروکاریوت‌اند؛ بنابراین مادهٔ ژنتیکی آن‌ها درون هسته‌ای با پوشش غشایی قرار ندارد. پس برخلاف یاخته‌های یوکاریوتی، میان محل رونویسی و محل ترجمه جدایی ناشی از پوشش هسته وجود ندارد.

۳. ارتباط رونویسی و ترجمه: در باکتری‌ها، پیش از پایان رونویسی یک رنای پیک، ریبوزوم می‌تواند به بخش ساخته‌شدهٔ آن متصل شود و ترجمه را آغاز کند. بنابراین رونویسی و ترجمهٔ یک رنای پیک می‌توانند هم‌زمان انجام شوند. واژهٔ «می‌توانند» نیز بیانگر همین توانایی است، نه اینکه این دو فرایند الزاماً همیشه هم‌زمان باشند.

در نتیجه، ویژگی مطرح‌شده در ادامهٔ عبارت چهارم با باکتری‌های شیمیوسنتزکننده سازگار است. نکتهٔ کلیدی، پیوند دادن «نوع تأمین انرژی» با «ساختار پروکاریوتی و امکان هم‌زمانی رونویسی و ترجمه» است.

پاسخ: گزینهٔ ۴

گام اول ـ شناسایی دو فرایند مخالف: منظور عبارت، «بازجذب و ترشح» است. در بازجذب، مواد از درون لولهٔ گردیزه به سوی خون بازمی‌گردند؛ در ترشح، مواد از خون یا خود یاخته‌های گردیزه به درون لوله وارد می‌شوند. پس جهت جابه‌جایی مواد در این دو فرایند مخالف است (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۷۳–۷۴).

گام دوم ـ بررسی ویژگی‌ها: عبارت «می‌توانند» اهمیت دارد؛ کافی است یاخته‌هایی از گردیزه وجود داشته باشند که هم ویژگی موردنظر را داشته باشند و هم محل انجام بازجذب و ترشح باشند. یاخته‌های لولهٔ پیچ‌خوردهٔ نزدیک چنین نمونه‌ای هستند.

• ریزپرزهای فراوان: درست است. یاخته‌های پوششی لولهٔ پیچ‌خوردهٔ نزدیک ریزپرزهای فراوان دارند که سطح تبادل را افزایش می‌دهند. در این بخش، علاوه بر بازجذب، ترشح نیز انجام می‌شود؛ بنابراین داشتن ریزپرز با انجام هر دو فرایند سازگار است (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۷۳–۷۴، شکل ۹).

• مجاورت با شبکهٔ دورلوله‌ای: درست است. مویرگ‌های این شبکه مواد بازجذب‌شده را دریافت می‌کنند و می‌توانند مواد لازم برای ترشح را نیز در اختیار یاخته‌های لوله‌ای بگذارند (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۷۳–۷۴، شکل ۶ و متن بازجذب و ترشح).

• رشته‌های کوتاه و پامانند فراوان: نادرست است. این ویژگی مربوط به پودوسیت‌های دیوارهٔ درونی کپسول بومن است. پاهای پودوسیت‌ها و شکاف‌های میان آن‌ها در ساختار ویژهٔ تراوش نقش دارند؛ این یاخته‌ها محل انجام هر دو فرایند بازجذب و ترشح نیستند (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۷۳، شکل ۸).

• راکیزه‌هایی عمود بر غشای یاخته‌ای: درست است. در شکل یاخته‌های لولهٔ پیچ‌خوردهٔ نزدیک، راکیزه‌های کشیده با آرایش عمود بر بخش قاعده‌ای غشای یاخته دیده می‌شوند. این یاخته‌ها در هر دو فرایند بازجذب و ترشح نقش دارند؛ همچنین کتاب بیان می‌کند که هر دو فرایند در بیشتر موارد با صرف انرژی انجام می‌شوند (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۷۳–۷۴، شکل ۹ و متن بازجذب و ترشح).

بنابراین، سه مورد برای تکمیل عبارت مناسب‌اند و فقط ویژگی مربوط به پودوسیت‌ها پذیرفته نیست.

پاسخ: گزینهٔ ۳

صورت سؤال عبارت «نادرست» را می‌خواهد؛ بنابراین باید درستی هر عبارت و به‌ویژه قیدهای آن را بررسی کنیم.

۱. عبارت نخست درست است. در همانندسازی، هلیکاز مارپیچ دنا را باز می‌کند و با گسستن پیوندهای هیدروژنی میان بازهای مکمل، دو رشته را در محل همانندسازی از هم جدا می‌کند. بازشدن دو رشته تدریجی است و لازم نیست تمام مولکول دنا یک‌باره باز شود (زیست‌شناسی ۳، صفحه‌های ۱۰ و ۱۱).

۲. عبارت دوم نادرست است. واحدهای سازندهٔ رشتهٔ جدید، نوکلئوتیدهای سه‌فسفاته‌اند. هنگام اضافه‌شدن هر نوکلئوتید به انتهای رشتهٔ در حال ساخت، دو فسفات آن جدا می‌شود و نوکلئوتید به‌صورت تک‌فسفاته در رشته قرار می‌گیرد؛ اتصال نوکلئوتیدها نیز با ایجاد پیوند فسفودی‌استر انجام می‌شود (زیست‌شناسی ۳، صفحه‌های ۱۱ و ۱۲). جداشدن فسفات‌ها مستلزم شکستن پیوند اشتراکی است. بنابراین، تشکیل پیوند در رشته و جداشدن فسفات‌ها اجزای فرایند اتصال نوکلئوتید هستند؛ نمی‌توان حکم کرد که تشکیل پیوند «همواره کمی قبل از» شکستن پیوند اشتراکی رخ می‌دهد. کتاب نیز جداشدن فسفات‌ها را هنگام اتصال نوکلئوتید بیان می‌کند، نه با تقدم زمانیِ ادعاشده در این عبارت.

۳. عبارت سوم درست است. آرایش فضایی پروتئین به برهم‌کنش‌های میان بخش‌های مختلف آن، از جمله گروه‌های $R$ آمینواسیدها، وابسته است. تغییر $pH$ می‌تواند وضعیت بار الکتریکی برخی از این گروه‌ها و برهم‌کنش‌های آن‌ها را تغییر دهد؛ در نتیجه، گروه‌های جانبی می‌توانند در موقعیت فضایی جدیدی قرار گیرند. پس پایان ترجمه به معنای ثابت‌ماندن همیشگی شکل پروتئین نیست (زیست‌شناسی ۳، فصل ۱، گفتار ۳، مبحث ساختار پروتئین‌ها).

۴. عبارت چهارم درست است. رنای ناقل علاوه بر نواحی دارای جفت‌شدن بازهای مکمل، نواحی جفت‌نشده نیز دارد. با تاخوردن مولکول و ایجاد ساختار سه‌بعدی، بخش‌هایی از این نواحی در مجاورت یکدیگر قرار می‌گیرند. باید توجه کرد که «مجاورت فضایی» با «جفت‌شدن مکمل» یکسان نیست (زیست‌شناسی ۳، فصل ۲، گفتار ۲، مبحث رنای ناقل).

پاسخ: گزینهٔ ۲

برای حل سؤال، باید هم محل اتصال مولکول‌ها و هم قیدهای «هر» و «بعضی» را بررسی کنیم.

۱. تشخیص ارتباط پادتن و مکمل: پادتن مولکولی پروتئینی است که دو جایگاه اتصال به پادگن دارد. این جایگاه‌ها در دو بازوی مولکول قرار دارند و وظیفهٔ شناسایی اختصاصی پادگن را بر عهده دارند (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۷۳، شکل ۱۲).

۲. بررسی عبارت درست: یکی از روش‌های عملکرد پادتن، فعال‌کردن پروتئین‌های مکمل است. در این فرایند، پروتئین مکمل به بخشی از پادتن غیر از جایگاه اتصال به پادگن متصل می‌شود؛ بنابراین پادتن می‌تواند از جایگاه اختصاصی خود به پادگن و از بخشی دیگر به پروتئین مکمل اتصال داشته باشد. این ارتباط، در مسیر فعال‌کردن مکمل در شکل عملکرد پادتن نشان داده شده است. پس عبارت گزینهٔ سوم درست است (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۷۳، شکل ۱۴).

۳. بررسی گزینهٔ اول: مکمل‌ها مجموعه‌ای از پروتئین‌ها با نقش‌های متفاوت‌اند؛ فعال‌شدن آن‌ها به‌صورت زنجیره‌ای انجام می‌شود و تعدادی از آن‌ها با همکاری یکدیگر در غشای میکروب منفذ ایجاد می‌کنند. از این مطالب نمی‌توان نتیجه گرفت که هر پروتئین مکمل هنگام فعالیت حتماً به دو نوع پروتئین متصل می‌شود. به‌ویژه، ارتباط بعضی از مکمل‌ها با پادتن را نباید به همهٔ آن‌ها تعمیم داد (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۷۰).

۴. بررسی گزینهٔ دوم: هر لنفوسیت روی سطح خود فقط یک نوع گیرندهٔ پادگنی دارد. تنوع گیرنده‌ها مربوط به لنفوسیت‌های مختلف است، نه گیرنده‌های یک لنفوسیت؛ بنابراین بخش «انواعی از گیرنده‌های پادگنی یک لنفوسیت» نادرست است (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۷۲).

۵. بررسی گزینهٔ چهارم: ارائهٔ قطعات میکروب بر سطح یاخته، ویژگی عمومی همهٔ بیگانه‌خوارها نیست. درشت‌خوارها می‌توانند پادگن را ارائه کنند، اما نمی‌توان این ویژگی را به هر بیگانه‌خوار، از جمله نوتروفیل‌ها، نسبت داد. پس قید «هر» این عبارت را نادرست می‌کند.

پاسخ: گزینهٔ ۳

برای شمارش موارد درست، باید هر عبارت را با تعریف ناهنجاری‌های ساختاری مقایسه کنیم؛ به‌ویژه قید «به‌طور حتم» با یافتن یک مثال نقض رد می‌شود.

۱. مورد اول درست است. واژگونی در یک فام‌تن رخ می‌دهد و طی آن، جهت قرارگیری یک قطعه معکوس می‌شود. اگر قطعهٔ واژگون‌شده درون یکی از بازوها باشد و سانترومر را در بر نگیرد، محل سانترومر و طول بازوها تغییر نمی‌کند. پس چنین تغییری «ممکن است» بر محل سانترومر بی‌تأثیر باشد. (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۵۰–۵۱)

۲. مورد دوم درست است. در سازوکاری که کتاب برای مضاعف‌شدگی بیان کرده، قطعه‌ای از یک فام‌تن جدا و به فام‌تن همتا منتقل می‌شود. در نتیجه، در مبدأ «حذف» رخ می‌دهد و قطعه نیز «جابه‌جا» می‌شود؛ با رسیدن آن به فام‌تن همتا، بخش متناظر در گیرنده دو نسخه خواهد داشت. بنابراین، مضاعف‌شدگیِ توصیف‌شده در کتاب در پی حذف و جابه‌جایی قطعه رخ می‌دهد. (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۵۰–۵۱)

۳. مورد سوم درست است. در میان ناهنجاری‌های ساختاریِ معرفی‌شده، مضاعف‌شدگی با انتقال قطعه به فام‌تن همتا توضیح داده شده است. اگر قطعهٔ انتقال‌یافته دگره‌ای متفاوت از دگرهٔ موجود در فام‌تن گیرنده داشته باشد، ورود آن می‌تواند ترکیب دگره‌ای آن فام‌تن را تغییر دهد. پس قید «ممکن است» درست است. توجه کنید که برای پذیرش این عبارت نیازی به درنظرگرفتن چلیپایی‌شدن نیست؛ چلیپایی‌شدن سازوکار نوترکیبی است، نه یکی از ناهنجاری‌های ساختاریِ این بحث. (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۵۰–۵۱ و صفحهٔ ۵۶)

۴. مورد چهارم نادرست است. «حذف» مثال نقض این ادعاست: از دست رفتن قطعه‌ای از یک فام‌تن، طول آن را کاهش می‌دهد، اما لزوماً هیچ تغییر ساختاری در فام‌تن همتا یا غیرهمتای آن ایجاد نمی‌کند. بنابراین، تغییر طول یک فام‌تن به معنای تغییر حتمیِ فام‌تنی دیگر نیست. (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۵۰–۵۱)

در نتیجه، سه مورد نخست درست و مورد چهارم نادرست است.

پاسخ: گزینهٔ ۳

برای پاسخ، باید درستی هر عبارت را جداگانه بررسی کنیم و به‌ویژه به قید «به‌طور حتم» توجه داشته باشیم.

عبارت اول: نادرست است. غیرترشحی‌بودن یک پروتئین فقط به این معناست که برای ترشح به بیرون یاخته ساخته نشده است؛ نه اینکه حتماً وارد ساختار یک اندامک شود. بعضی پروتئین‌ها، مانند بسیاری از آنزیم‌های سیتوپلاسمی، در مادهٔ زمینه‌ای سیتوپلاسم باقی می‌مانند و فعالیت می‌کنند. کتاب نیز ماندن در سیتوپلاسم را یکی از سرنوشت‌های پروتئین‌ها معرفی می‌کند (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۳۱).

عبارت دوم: درست است. آنزیم‌های کافنده‌تن از مسیر شبکهٔ آندوپلاسمی و دستگاه گلژی به مقصد می‌رسند. ورود زنجیرهٔ در حال ساخت به شبکهٔ آندوپلاسمی، هم‌زمان با ترجمه انجام می‌شود. چون سر آمینی زنجیره زودتر ساخته می‌شود، ورود نیز از همین سر آغاز می‌شود. مسیر انتقال پروتئین‌ها از شبکه و گلژی به کافنده‌تن در شکل سرنوشت پروتئین‌ها نشان داده شده است (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۳۱، شکل ۱۴).

عبارت سوم: درست است. پروتئین‌های خارج‌شده از شبکهٔ آندوپلاسمی زبر، درون کیسه‌های انتقالی به سطح دریافت‌کنندهٔ دستگاه گلژی می‌رسند. این سطح رو به شبکهٔ آندوپلاسمی است و نسبت به سطح ارسال‌کنندهٔ گلژی، از غشای یاخته دورتر قرار دارد. سطح ارسال‌کننده به سوی غشای یاخته است؛ بنابراین جهت بیان‌شده در عبارت درست است (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۳۱، شکل ۱۴).

عبارت چهارم: نادرست است. باید میان «محل ساخته‌شدن» و «محل آزادشدن یا حضور» پروتئین تفاوت بگذاریم. پروتئین‌هایی که رناتن‌های آزاد یک یاخته می‌سازند، می‌توانند در مادهٔ زمینه‌ای آن آزاد شوند؛ اما عکس این رابطه قطعی نیست: صرفِ آزادشدن پروتئین در مادهٔ زمینه‌ای، ثابت نمی‌کند که سازندهٔ آن رناتن‌های همان یاخته بوده‌اند؛ پروتئین می‌تواند منشأ بیرون‌یاخته‌ای داشته باشد. کتاب، ساخته‌شدن پروتئین به‌وسیلهٔ رناتن‌ها و سرنوشت‌های گوناگون آن را توضیح می‌دهد، نه اینکه محل حضور هر پروتئین الزاماً محل ساخت آن باشد (زیست‌شناسی ۳، صفحه‌های ۲۲ و ۳۱).

در نتیجه، فقط عبارت‌های دوم و سوم درست‌اند؛ یعنی دو مورد.

پاسخ: گزینهٔ ۲