سوال ۱۳۱ · زیست‌شناسی
کنکور تجربی ۱۴۰۱ · سوال ۱۳۱ · کلید رسمی سازمان سنجش
زیست‌شناسی · زیست‌شناسی ۳ · فصل ۸: رفتارهای جانوران
مطابق با مطلب کتاب درسی، نوعی جانور بی‌مهره با بروز رفتاری خاص، به جای انتقال ژن خود به نسل آینده، به موفقیت تولیدمثلی خویشاوندان خود کمک می‌کند. کدام ویژگی درباره این جانور، صادق است؟
نمایش پاسخ و پاسخ تشریحی
پاسخ درست: گزینهٔ ۱ (کلید رسمی سازمان سنجش)
پاسخ تشریحی
گام اول ـ شناسایی جانور: منظور سؤال، زنبور عسل کارگر است. کارگرها نازا هستند و به‌جای تولید زادهٔ خود، از زاده‌های ملکه نگهداری می‌کنند. این رفتار، دگرخواهی است و به انتقال ژن‌های مشترک با خویشاوندان به نسل بعد کمک می‌کند (زیست‌شناسی ۳، صفحه‌های ۱۲۲–۱۲۳).
گام دوم ـ بررسی دستگاه عصبی: زنبور عسل از حشرات است. مطابق الگوی دستگاه عصبی حشرات در فصل «تنظیم عصبی» زیست‌شناسی ۲، طناب عصبی شکمی از دو رشتهٔ طولی تشکیل شده است که در نقاطی با یکدیگر ارتباط عرضی دارند. پس ویژگی بیان‌شده در گزینهٔ ۱ دربارهٔ این جانور صدق می‌کند.
گام سوم ـ بررسی سایر ویژگی‌ها:
- گزینهٔ ۲: در حشرات، لوله‌های مالپیگی مواد دفعی را به لولهٔ گوارش می‌ریزند؛ در نتیجه سامانهٔ دفعی منفذ مستقلی برای تخلیهٔ مستقیم مواد به محیط ندارد.
- گزینهٔ ۳: در دستگاه تنفسی نایدیسی، هوا در نایدیس‌ها و انشعاب‌های آن‌ها جابه‌جا می‌شود. مایعِ بخش‌های انتهایی در تبادل گازها با یاخته‌ها نقش دارد، اما در هر انشعاب مایع وجود ندارد؛ بنابراین عبارت گزینه تعمیم نادرستی دارد.
- گزینهٔ ۴: وجود گرهٔ عصبی در هر بند و امتداد اعصاب آن به اندام‌های حرکتی و داخلی، توصیف الگوی دستگاه عصبی کرم خاکی است. این توصیف را نمی‌توان به همهٔ بندهای بدن حشرات نسبت داد؛ زیرا برخی گره‌های عصبی آن‌ها به هم پیوسته‌اند.
پاسخ: گزینهٔ ۱
چرا گزینه‌های دیگر نادرست‌اند
- گزینهٔ ۲: ممکن است دانش‌آموز دفع مواد زائد به محیط را با بازشدن مستقیم اندام دفعی به بیرون اشتباه بگیرد. اندام‌های دفعی حشرات، لوله‌های مالپیگی‌اند که به لولهٔ گوارش راه دارند؛ بنابراین مواد دفعی از مسیر دستگاه گوارش خارج می‌شوند، نه از منفذ مستقل سامانهٔ دفعی.
- گزینهٔ ۳: این گزینه با تعمیم نقش مایع در انتهای نایدیس‌ها به تمام انشعاب‌های آن‌ها ساخته شده است. در دستگاه نایدیسی حشرات، انشعاب‌های بزرگ‌تر مسیر عبور هوا هستند و وجود مایع در بخش‌های انتهایی را نباید به هر انشعاب نسبت داد.
- گزینهٔ ۴: اشاره به گره‌های عصبی و اعصاب اندام‌ها ممکن است دانش‌آموز را به انتخاب این گزینه ترغیب کند؛ اما توصیف گرهٔ عصبی در هر بند، مربوط به الگوی کتابی دستگاه عصبی کرم خاکی است. در حشرات، بعضی گره‌های عصبی به هم پیوسته‌اند و نمی‌توان برای هر بند، یک گرهٔ عصبی مجزا با این ویژگی در نظر گرفت.
راهنمایی قدم‌به‌قدم (پیش از دیدن پاسخ)
- در بخش «رفتار دگرخواهی» به یاد بیاورید کدام بی‌مهره با پرورش زاده‌های خویشاوندانش، به انتقال ژن‌های مشترک کمک می‌کند.
- جانور موردنظر از حشرات است؛ ویژگی‌های دستگاه عصبی، دفعی و تنفسی حشرات را با توصیف‌های گزینه‌ها مقایسه کنید.
- در شکل دستگاه عصبی حشرات، مسیر دو رشتهٔ طولی طناب عصبی شکمی و ارتباط‌های عرضی میان آن‌ها را دنبال کنید؛ وجود این ارتباط‌ها نکتهٔ تعیین‌کننده است.