سوال ۱۳۲ زیست کنکور تجربی ۱۴۰۱ با پاسخ تشریحی

برای یافتن عبارت نادرست، ابتدا مسیر انعکاس را مرور می‌کنیم و سپس گزینه‌ها را می‌سنجیم.

گام اول: مسیر انعکاس
با تحریک گیرندهٔ درد، پیام به‌وسیلهٔ نورون حسی و از راه ریشهٔ پشتی وارد نخاع می‌شود. پایانهٔ نورون حسی در مادهٔ خاکستری با نورون‌های رابط همایه برقرار می‌کند. مدار نخاعی، نورون حرکتی ماهیچهٔ دوسر را تحریک و نورون حرکتی ماهیچهٔ سه‌سر را مهار می‌کند؛ در نتیجه، دوسر منقبض می‌شود و سه‌سر در حالت استراحت قرار می‌گیرد تا دست عقب کشیده شود. مرکز این پاسخ انعکاسی نخاع است (زیست‌شناسی ۲، صفحه‌های ۱۵ تا ۱۷، شکل ۱۹).

گام دوم: بررسی گزینه‌ها

گزینهٔ ۱ درست است. نورون‌های رابطی که جسم یاخته‌ای آن‌ها در مادهٔ خاکستری نخاع قرار دارد، با پایانهٔ نورون حسی همایه برقرار می‌کنند. کتاب نیز به ارتباط هم‌زمان پایانهٔ نورون حسی با تعدادی نورون رابط اشاره کرده است؛ بنابراین قید «بعضی» در این عبارت درست است (زیست‌شناسی ۲، صفحه‌های ۱۶ تا ۱۷).

گزینهٔ ۲ درست است. عصب نخاعی دارای رشته‌های حسی و حرکتی است. نورون‌های حرکتیِ شرکت‌کننده در این انعکاس با تارهای ماهیچهٔ اسکلتی ارتباط عصبی ـ ماهیچه‌ای برقرار می‌کنند؛ این تارها یاخته‌هایی استوانه‌ای و چندهسته‌ای‌اند. یاختهٔ پس‌همایه‌ای می‌تواند ماهیچه‌ای باشد و بخش پیکری نیز پیام را به ماهیچه‌های اسکلتی می‌رساند (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۷ و صفحه‌های ۱۵ تا ۱۷).

گزینهٔ ۳ درست است. در مدار این انعکاس، نورون‌های حرکتی مرتبط با ماهیچه‌های بازو تحت تأثیر پیام‌های تحریکی یا مهاری قرار می‌گیرند. هم تحریک نورون حرکتی دوسر و هم مهار نورون حرکتی سه‌سر با تغییر پتانسیل الکتریکی غشای آن‌ها همراه است. پس استراحت سه‌سر به معنای نبود تغییر الکتریکی در نورون حرکتی آن نیست؛ باید اثر همایه‌های تحریکی و مهاری را از هم تشخیص داد (زیست‌شناسی ۲، صفحه‌های ۱۶ تا ۱۷، شکل ۱۹ و فعالیت ۸).

گزینهٔ ۴ نادرست است. نورونی که پیام گیرندهٔ درد را به نخاع می‌رساند، نورون حسی است، نه نورون بخش حرکتی. بخش حسی پیام را به دستگاه عصبی مرکزی می‌برد، اما بخش حرکتی پیام را از دستگاه عصبی مرکزی به اندام اجراکننده، مانند ماهیچه، می‌رساند. همچنین ریشهٔ پشتی محل ورود پیام‌های حسی و ریشهٔ شکمی محل خروج پیام‌های حرکتی است (زیست‌شناسی ۲، صفحه‌های ۱۵ تا ۱۶).

پاسخ: گزینهٔ ۴