سوال ۱۴۷ · زیست‌شناسی
کنکور تجربی ۱۴۰۱ · سوال ۱۴۷ · کلید رسمی سازمان سنجش
زیست‌شناسی · زیست‌شناسی ۳ · فصل ۸: رفتارهای جانوران
کدام عبارت نادرست است؟
نمایش پاسخ و پاسخ تشریحی
پاسخ درست: گزینهٔ ۳ (کلید رسمی سازمان سنجش)
پاسخ تشریحی
چون سؤال عبارت «نادرست» را می‌خواهد، باید میان درست‌بودن تعداد مجموعه‌های فام‌تنی و درست‌بودن منشأ آن‌ها تفاوت بگذاریم.
۱. بررسی منشأ زنبور کارگر: مطابق مبحث بکرزایی در زیست‌شناسی ۲، فصل تولیدمثل، در زنبور عسل، تخمک لقاح‌نیافته به زنبور نر تبدیل می‌شود؛ اما زنبورهای ماده، یعنی ملکه و کارگرها، از تخم لقاح‌یافته پدید می‌آیند. کتاب همچنین کارگرها را زنبورهایی نازا معرفی می‌کند که در پرورش زاده‌های ملکه نقش دارند (زیست‌شناسی ۳، صفحه‌های ۱۲۲–۱۲۳). نازابودن کارگر به معنی لقاح‌نیافته‌بودن تخمِ منشأ آن نیست.
۲. علت نادرستی گزینهٔ سوم: در تشکیل تخمِ منشأ کارگر، یک مجموعهٔ فام‌تنی از تخمک ملکه و یک مجموعه از زامهٔ زنبور نر تأمین می‌شود:
بنابراین، کارگر حاصل لقاح است، نه حاصل دو برابر شدن فام‌تن‌های خودِ تخمک ملکه. هرچند حاصل لقاح دو مجموعهٔ فام‌تنی دارد، منشأ این مجموعه‌ها مادری و پدری است.
۳. بررسی گزینهٔ اول: فرومون‌ها از ابزارهای ارتباط شیمیایی زنبورها هستند. کتاب در کنار این روش، ارتباط حرکتی و صوتی زنبور یابنده برای معرفی منبع غذا را نیز توضیح می‌دهد؛ وجود این روش‌ها به معنی کنارگذاشتن ارتباط فرومونی نیست. پس گزینهٔ اول درست است (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۱۲۱).
۴. بررسی گزینه‌های دوم و چهارم: در زندگی گروهی مورچه‌های برگ‌بُر، تقسیم کار وجود دارد؛ گروهی از کارگرها برگ‌ها را حمل می‌کنند و گروهی دیگر از برگ‌های بریده‌شده دفاع می‌کنند. برگ‌های حمل‌شده برای پرورش قارچ به کار می‌روند؛ بنابراین تعبیر «محصول زراعی» به قارچ پرورش‌یافته اشاره دارد، نه لزوماً یک گیاه. در نتیجه، هر دو عبارت با تقسیم کار این مورچه‌ها سازگارند (زیست‌شناسی ۳، فصل رفتارهای جانوران، مبحث زندگی گروهی).
پاسخ: گزینهٔ ۳
چرا گزینه‌های دیگر نادرست‌اند
- گزینهٔ ۱: ممکن است دانش‌آموز با یادآوری حرکات ویژهٔ زنبور یابنده، نقش فرومون‌ها را نادیده بگیرد. اما داشتن ارتباط حرکتی و صوتی، استفاده از ارتباط شیمیایی را نفی نمی‌کند؛ بنابراین این عبارت درست است.
- گزینهٔ ۲: ممکن است دانش‌آموز تصور کند همهٔ مورچه‌های کارگر وظایف یکسانی دارند. در مورچه‌های برگ‌بُر تقسیم کار وجود دارد و فقط گروهی از کارگرها از برگ‌های بریده‌شده دفاع می‌کنند؛ پس عبارت درست است.
- گزینهٔ ۴: ممکن است دانش‌آموز «محصول زراعی» را فقط به گیاهان نسبت دهد یا برگ‌ها را غذای مستقیم مورچه‌ها بداند. مورچه‌های برگ‌بُر روی مواد برگ‌ها قارچ پرورش می‌دهند و حمل برگ نیز وظیفهٔ بخشی از کارگرهاست؛ بنابراین عبارت درست است.
راهنمایی قدم‌به‌قدم (پیش از دیدن پاسخ)
- دو مبحث را کنار هم به یاد بیاور: تقسیم کار در زندگی گروهی و نحوهٔ تعیین جنسیت در زنبور عسل.
- در زنبور عسل، سرنوشت تخمک لقاح‌یافته و لقاح‌نیافته متفاوت است؛ ابتدا مشخص کن کارگرها از کدام نوع تخمک پدید می‌آیند.
- برای تشکیل یک زنبور ماده، منشأ مجموعه‌های فام‌تنی را بررسی کن: آیا هر دو مجموعه فقط از ملکه آمده‌اند یا گامت نر هم سهم دارد؟