سوال ۱۷۵ · زیست‌شناسی
کنکور تجربی ۱۴۰۱ · سوال ۱۷۵ · کلید رسمی سازمان سنجش
زیست‌شناسی · زیست‌شناسی ۳ · فصل ۱: مولکول‌های اطلاعاتی
در خصوص اتفاقات موجود در یک یاختهٔ جانوری فعال، کدام عبارت نادرست است؟
نمایش پاسخ و پاسخ تشریحی
پاسخ درست: گزینهٔ ۲ (کلید رسمی سازمان سنجش)
پاسخ تشریحی
صورت سؤال عبارت «نادرست» را می‌خواهد؛ بنابراین باید درستی هر عبارت و به‌ویژه قیدهای آن را بررسی کنیم.
۱. عبارت نخست درست است. در همانندسازی، هلیکاز مارپیچ دنا را باز می‌کند و با گسستن پیوندهای هیدروژنی میان بازهای مکمل، دو رشته را در محل همانندسازی از هم جدا می‌کند. بازشدن دو رشته تدریجی است و لازم نیست تمام مولکول دنا یک‌باره باز شود (زیست‌شناسی ۳، صفحه‌های ۱۰ و ۱۱).
۲. عبارت دوم نادرست است. واحدهای سازندهٔ رشتهٔ جدید، نوکلئوتیدهای سه‌فسفاته‌اند. هنگام اضافه‌شدن هر نوکلئوتید به انتهای رشتهٔ در حال ساخت، دو فسفات آن جدا می‌شود و نوکلئوتید به‌صورت تک‌فسفاته در رشته قرار می‌گیرد؛ اتصال نوکلئوتیدها نیز با ایجاد پیوند فسفودی‌استر انجام می‌شود (زیست‌شناسی ۳، صفحه‌های ۱۱ و ۱۲). جداشدن فسفات‌ها مستلزم شکستن پیوند اشتراکی است. بنابراین، تشکیل پیوند در رشته و جداشدن فسفات‌ها اجزای فرایند اتصال نوکلئوتید هستند؛ نمی‌توان حکم کرد که تشکیل پیوند «همواره کمی قبل از» شکستن پیوند اشتراکی رخ می‌دهد. کتاب نیز جداشدن فسفات‌ها را هنگام اتصال نوکلئوتید بیان می‌کند، نه با تقدم زمانیِ ادعاشده در این عبارت.
۳. عبارت سوم درست است. آرایش فضایی پروتئین به برهم‌کنش‌های میان بخش‌های مختلف آن، از جمله گروه‌های آمینواسیدها، وابسته است. تغییر می‌تواند وضعیت بار الکتریکی برخی از این گروه‌ها و برهم‌کنش‌های آن‌ها را تغییر دهد؛ در نتیجه، گروه‌های جانبی می‌توانند در موقعیت فضایی جدیدی قرار گیرند. پس پایان ترجمه به معنای ثابت‌ماندن همیشگی شکل پروتئین نیست (زیست‌شناسی ۳، فصل ۱، گفتار ۳، مبحث ساختار پروتئین‌ها).
۴. عبارت چهارم درست است. رنای ناقل علاوه بر نواحی دارای جفت‌شدن بازهای مکمل، نواحی جفت‌نشده نیز دارد. با تاخوردن مولکول و ایجاد ساختار سه‌بعدی، بخش‌هایی از این نواحی در مجاورت یکدیگر قرار می‌گیرند. باید توجه کرد که «مجاورت فضایی» با «جفت‌شدن مکمل» یکسان نیست (زیست‌شناسی ۳، فصل ۲، گفتار ۲، مبحث رنای ناقل).
پاسخ: گزینهٔ ۲
چرا گزینه‌های دیگر نادرست‌اند
- گزینهٔ ۱: ممکن است دانش‌آموز بازشدن مارپیچ دنا را با جداشدن هیستون‌ها اشتباه بگیرد و این عبارت را نادرست بداند؛ اما هلیکاز با گسستن پیوندهای هیدروژنی میان دو رشته، آن‌ها را در محل همانندسازی از هم باز می‌کند.
- گزینهٔ ۳: ممکن است دانش‌آموز تصور کند پس از ترجمه، شکل پروتئین دیگر تغییر نمی‌کند؛ درحالی‌که تغییر می‌تواند بر برهم‌کنش گروه‌های و در نتیجه بر آرایش فضایی پروتئین اثر بگذارد.
- گزینهٔ ۴: اگر دانش‌آموز فقط شکل دوبعدی رنای ناقل را در نظر بگیرد، ممکن است مجاورشدن نواحی غیرمکمل را ناممکن بداند؛ اما در تاخوردگی سه‌بعدی، مجاورت دو ناحیه الزاماً به معنای مکمل‌بودن نوکلئوتیدهای آن‌ها نیست.
راهنمایی قدم‌به‌قدم (پیش از دیدن پاسخ)
- برای بررسی عبارت‌های مربوط به همانندسازی، نقش هلیکاز و چگونگی اضافه‌شدن نوکلئوتید سه‌فسفاته به رشتهٔ در حال ساخت را مرور کن.
- بین شکستن پیوند هیدروژنی هنگام بازشدن دو رشته و شکستن پیوند اشتراکی هنگام جداشدن فسفات‌های نوکلئوتید تفاوت بگذار.
- کتاب، جداشدن دو فسفات را هنگام اتصال نوکلئوتید توضیح می‌دهد؛ بررسی کن آیا می‌توان برای تشکیل و شکستن این پیوندها، ترتیب زمانیِ «همواره کمی قبل» تعیین کرد.