سوال ۱۷۴ · زیست‌شناسی
کنکور تجربی ۱۴۰۱ · سوال ۱۷۴ · کلید رسمی سازمان سنجش
زیست‌شناسی · زیست‌شناسی ۱ · فصل ۵: تنظیم اسمزی و دفع مواد زائد
چند مورد برای تکمیل عبارت زیر مناسب است؟
«هر دو مرحله از فرایند تشکیل ادرار که دقیقاً در جهت مخالف یکدیگرند، می‌توانند در یاخته‌هایی از گردیزه (نفرون) انسان به انجام برسند که .............. دارند.»
- ریز پرزهای فراوان
- با شبکهٔ دور لوله‌ای مجاورت
- رشته‌های کوتاه و پا مانند فراوان
- راکیزه (میتوکندری)هایی عمود بر غشای یاخته‌ای
نمایش پاسخ و پاسخ تشریحی
پاسخ درست: گزینهٔ ۳ (کلید رسمی سازمان سنجش)
پاسخ تشریحی
گام اول ـ شناسایی دو فرایند مخالف: منظور عبارت، «بازجذب و ترشح» است. در بازجذب، مواد از درون لولهٔ گردیزه به سوی خون بازمی‌گردند؛ در ترشح، مواد از خون یا خود یاخته‌های گردیزه به درون لوله وارد می‌شوند. پس جهت جابه‌جایی مواد در این دو فرایند مخالف است (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۷۳–۷۴).
گام دوم ـ بررسی ویژگی‌ها: عبارت «می‌توانند» اهمیت دارد؛ کافی است یاخته‌هایی از گردیزه وجود داشته باشند که هم ویژگی موردنظر را داشته باشند و هم محل انجام بازجذب و ترشح باشند. یاخته‌های لولهٔ پیچ‌خوردهٔ نزدیک چنین نمونه‌ای هستند.
- ریزپرزهای فراوان: درست است. یاخته‌های پوششی لولهٔ پیچ‌خوردهٔ نزدیک ریزپرزهای فراوان دارند که سطح تبادل را افزایش می‌دهند. در این بخش، علاوه بر بازجذب، ترشح نیز انجام می‌شود؛ بنابراین داشتن ریزپرز با انجام هر دو فرایند سازگار است (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۷۳–۷۴، شکل ۹).
- مجاورت با شبکهٔ دورلوله‌ای: درست است. مویرگ‌های این شبکه مواد بازجذب‌شده را دریافت می‌کنند و می‌توانند مواد لازم برای ترشح را نیز در اختیار یاخته‌های لوله‌ای بگذارند (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۷۳–۷۴، شکل ۶ و متن بازجذب و ترشح).
- رشته‌های کوتاه و پامانند فراوان: نادرست است. این ویژگی مربوط به پودوسیت‌های دیوارهٔ درونی کپسول بومن است. پاهای پودوسیت‌ها و شکاف‌های میان آن‌ها در ساختار ویژهٔ تراوش نقش دارند؛ این یاخته‌ها محل انجام هر دو فرایند بازجذب و ترشح نیستند (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۷۳، شکل ۸).
- راکیزه‌هایی عمود بر غشای یاخته‌ای: درست است. در شکل یاخته‌های لولهٔ پیچ‌خوردهٔ نزدیک، راکیزه‌های کشیده با آرایش عمود بر بخش قاعده‌ای غشای یاخته دیده می‌شوند. این یاخته‌ها در هر دو فرایند بازجذب و ترشح نقش دارند؛ همچنین کتاب بیان می‌کند که هر دو فرایند در بیشتر موارد با صرف انرژی انجام می‌شوند (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۷۳–۷۴، شکل ۹ و متن بازجذب و ترشح).
بنابراین، سه مورد برای تکمیل عبارت مناسب‌اند و فقط ویژگی مربوط به پودوسیت‌ها پذیرفته نیست.
پاسخ: گزینهٔ ۳
چرا گزینه‌های دیگر نادرست‌اند
- گزینهٔ ۱: ممکن است فقط مجاورت با شبکهٔ دورلوله‌ای را مرتبط بدانید و ویژگی‌های یاخته‌های لولهٔ پیچ‌خوردهٔ نزدیک را نادیده بگیرید؛ درحالی‌که ریزپرزهای فراوان و آرایش راکیزه‌های این یاخته‌ها نیز با انجام بازجذب و ترشح سازگارند.
- گزینهٔ ۲: ممکن است ریزپرزها و مجاورت با شبکهٔ دورلوله‌ای را بپذیرید، اما راکیزه‌ها را فقط به بازجذب مربوط بدانید؛ درحالی‌که ترشح نیز در بیشتر موارد فعال و نیازمند انرژی است و در همین یاخته‌ها انجام می‌شود.
- گزینهٔ ۴: این انتخاب معمولاً از یکسان‌گرفتن رشته‌های پامانند پودوسیت‌ها با ریزپرزهای یاخته‌های لوله‌ای ناشی می‌شود؛ پودوسیت‌ها در ساختار ویژهٔ تراوش نقش دارند، نه در انجام هر دو فرایند بازجذب و ترشح.
راهنمایی قدم‌به‌قدم (پیش از دیدن پاسخ)
- ابتدا در گفتار تشکیل ادرار به یاد بیاورید کدام دو فرایند از نظر جهت جابه‌جایی مواد، مخالف یکدیگرند.
- یاخته‌های لولهٔ پیچ‌خوردهٔ نزدیک را بررسی کنید؛ هم بازجذب و هم ترشح در این بخش امکان‌پذیر است. ویژگی‌های این یاخته‌ها را با پودوسیت‌ها اشتباه نگیرید.
- با استفاده از شکل یاخته‌های لولهٔ پیچ‌خوردهٔ نزدیک، ریزپرزها و آرایش راکیزه‌ها را بررسی کنید و ارتباط این لوله با مویرگ‌های اطرافش را در نظر بگیرید؛ سپس مشخص کنید رشته‌های پامانند به کدام بخش تعلق دارند.