سوال ۱۶۷ · زیست‌شناسی
کنکور تجربی ۱۳۹۸ · سوال ۱۶۷ · کلید رسمی سازمان سنجش
زیست‌شناسی · زیست‌شناسی ۱ · فصل ۵: تنظیم اسمزی و دفع مواد زائد
چند مورد، در ارتباط با کلیه‌های یک فرد سالم صحیح است؟
الف - در پی حضور نوعی ترکیب شیمیایی در خون، از حجم ادرار وارد شده به مثانه کاسته می‌شود.
ب - سرخرگ آوران در اطراف بخش‌های مختلف گردیزه (نفرون) منشعب می‌شود.
ج - نوعی ترشح درون‌ریز به‌طور حتم بر دومین مرحلهٔ ساخت ادرار تأثیرگذار است.
د - به محض ورود مواد به اولین بخش گردیزه (نفرون) فرایند باز جذب آغاز می‌شود.
نمایش پاسخ و پاسخ تشریحی
پاسخ درست: گزینهٔ ۲ (کلید رسمی سازمان سنجش)
پاسخ تشریحی
برای پاسخ، هر عبارت را جداگانه بررسی می‌کنیم.
الف ـ درست است. منظور می‌تواند «هورمون ضدادراری» باشد. این هورمون از راه خون به کلیه می‌رسد و بازجذب آب را افزایش می‌دهد؛ در نتیجه آب کمتری همراه ادرار دفع می‌شود و حجم ادراری که به مثانه می‌رسد کاهش می‌یابد. این سازوکار در مبحث تنظیم آب بدن در زیست‌شناسی ۱ مطرح می‌شود. همچنین کتاب توضیح می‌دهد که ادرار ساخته‌شده در کلیه از راه میزنای وارد مثانه می‌شود؛ بنابراین کاهش حجم ادرار تولیدشده، به کاهش حجم ادرار ورودی به مثانه می‌انجامد (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۷۴–۷۵).
ب ـ نادرست است. باید میان سرخرگ آوران و وابران تفاوت بگذاریم: سرخرگ آوران درون کپسول بومن شبکهٔ مویرگی کلافک را تشکیل می‌دهد. خون پس از عبور از کلافک وارد سرخرگ وابران می‌شود و این سرخرگ، شبکهٔ مویرگی دورلوله‌ای را در اطراف لوله‌های پیچ‌خورده و قوس هنله می‌سازد. پس عبارت، نقش سرخرگ وابران را به آوران نسبت داده است (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۷۲).
ج ـ درست است. مراحل تشکیل ادرار به‌ترتیب «تراوش، بازجذب و ترشح» هستند؛ بنابراین دومین مرحله، بازجذب است (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۷۳). هورمون ضدادراری نمونه‌ای از ترشح درون‌ریز مؤثر بر این مرحله است، زیرا بازجذب آب را افزایش می‌دهد. توجه کنید که منظور از «ترشح درون‌ریز» در این عبارت، ترشح هورمون است، نه مرحلهٔ سوم تشکیل ادرار.
د ـ نادرست است. نخستین بخش گردیزه، کپسول بومن است (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۷۱–۷۲). ورود مواد از خون به این بخش بر اثر تراوش انجام می‌شود، نه بازجذب (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۷۳). بازجذب با عبور مایع تراوش‌شده به بخش لوله‌ای گردیزه و از لولهٔ پیچ‌خوردهٔ نزدیک آغاز می‌شود؛ پس بلافاصله با ورود مواد به کپسول بومن آغاز نمی‌شود.
در نتیجه، عبارت‌های «الف» و «ج» درست‌اند و تعداد موارد صحیح برابر با است.
پاسخ: گزینهٔ ۲
چرا گزینه‌های دیگر نادرست‌اند
- گزینهٔ ۱: ممکن است با درست دانستن فقط عبارت «الف»، اثر هورمون بر بازجذب را نادیده بگیرید. اما هورمون ضدادراری بر بازجذب آب اثر می‌گذارد؛ بنابراین عبارت «ج» نیز درست است.
- گزینهٔ ۳: این انتخاب ممکن است حاصل درست دانستن عبارت «ب» و اشتباه گرفتن سرخرگ آوران با وابران باشد. شبکهٔ مویرگی اطراف لوله‌های گردیزه از سرخرگ وابران منشأ می‌گیرد، نه آوران.
- گزینهٔ ۴: ممکن است با یکی دانستن ورود مواد به گردیزه و آغاز بازجذب، همهٔ عبارت‌ها را درست بدانید. درحالی‌که در کپسول بومن تراوش رخ می‌دهد، نه بازجذب؛ همچنین عبارت «ب» نیز منشأ شبکهٔ مویرگی دورلوله‌ای را نادرست بیان کرده است.
راهنمایی قدم‌به‌قدم (پیش از دیدن پاسخ)
- ترتیب مراحل تشکیل ادرار، محل آغاز آنها و تفاوت شبکهٔ مویرگی کلافک با شبکهٔ دورلوله‌ای را مرور کنید؛ نقش هورمون ضدادراری را هم به یاد بیاورید.
- مشخص کنید کدام سرخرگ شبکهٔ مویرگی داخل کپسول بومن و کدام سرخرگ شبکهٔ اطراف لوله‌ها را می‌سازد. همچنین دقت کنید که ورود مایع به کپسول بومن مربوط به کدام مرحلهٔ تشکیل ادرار است.
- دو عبارت مربوط به رگ‌ها و آغاز بازجذب را با ساختمان گردیزه تطبیق دهید. سپس بررسی کنید افزایش بازجذب آب بر حجم ادرار چه اثری دارد و آیا این فرایند می‌تواند تحت تأثیر یک هورمون باشد.