سوال ۱۹۴ · زیست‌شناسی
کنکور تجربی ۱۳۹۹ · سوال ۱۹۴ · کلید رسمی سازمان سنجش
زیست‌شناسی · زیست‌شناسی ۱ · فصل ۵: تنظیم اسمزی و دفع مواد زائد
چند مورد، در ارتباط با انسان صحیح است؟
الف- در نوعی بیماری کلیوی، میزان فشار اسمزی خون کاهش و بخش‌هایی از بدن متورم می‌گردد.
ب- در نوعی بیماری مربوط به کم‌کاری کبد، میزان اوره خون پایین و میزان آمونیاک خون بالا می‌رود.
ج- در نوعی بیماری مفصلی، میزان رسوب نوعی مادهٔ دفعی نیتروژن‌دار در مجاورت نوعی بافت پیوندی افزایش می‌یابد.
د- در نوعی بیماری مربوط به کم‌کاری غدهٔ فوق کلیه، مقدار زیادی از آب نوشیده شده، دفع می‌گردد.
نمایش پاسخ و پاسخ تشریحی
پاسخ درست: گزینهٔ ۴ (کلید رسمی سازمان سنجش)
پاسخ تشریحی
برای تعیین تعداد عبارت‌های درست، هر مورد را جداگانه بررسی می‌کنیم.
الف) درست است. در برخی بیماری‌های کلیوی، آسیب به سدّ تراوشی باعث ورود پروتئین‌های خون به مایع تراوش‌شده و دفع آن‌ها با ادرار می‌شود. کاهش پروتئین‌های خون، به‌ویژه آلبومین، فشار اسمزی ناشی از این پروتئین‌ها را کاهش می‌دهد؛ بنابراین بازگشت آب از مایع میان‌بافتی به خون کمتر می‌شود و تجمع مایع در بافت‌ها می‌تواند تورم ایجاد کند. توجه کنید که عبارت از «نوعی بیماری کلیوی» سخن می‌گوید، نه همهٔ بیماری‌های کلیوی.
ب) درست است. آمونیاک حاصل از تجزیهٔ موادی مانند آمینواسیدها، در کبد به اوره تبدیل می‌شود. بنابراین، اگر کم‌کاری کبد این فرایند را مختل کند، تولید اوره کاهش می‌یابد و آمونیاک در خون افزایش پیدا می‌کند. پس کاهش اوره و افزایش آمونیاک در چنین وضعیتی قابل انتظار است (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۷۵).
ج) درست است. مادهٔ موردنظر، اوریک‌اسید است که از مواد دفعی نیتروژن‌دار محسوب می‌شود. این ماده انحلال‌پذیری کمی دارد و رسوب بلورهای آن در مفاصل موجب نقرس می‌شود (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۷۵). از طرفی، غضروف نوعی بافت پیوندی است و در سطح مفصلی استخوان‌ها قرار دارد؛ بنابراین رسوب در مفصل می‌تواند در مجاورت این بافت باشد.
د) درست است. آلدوسترون از بخش قشری غدهٔ فوق‌کلیه ترشح می‌شود و بازجذب سدیم در کلیه را افزایش می‌دهد؛ حفظ سدیم نیز به حفظ آب کمک می‌کند. در نوعی کم‌کاری فوق‌کلیه که با کاهش ترشح آلدوسترون همراه است، بازجذب سدیم کاهش می‌یابد و آب بیشتری دفع می‌شود. پس افزایش دفع آب فقط پیامد کمبود هورمون ضدادراری نیست. کتاب نیز نقش هورمون ضدادراری در افزایش بازجذب آب را به‌عنوان یکی از سازوکارهای تنظیم آب معرفی می‌کند، نه تنها سازوکار آن (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۷۵).
در نتیجه، هر چهار عبارت درست‌اند.
پاسخ: گزینهٔ ۴
چرا گزینه‌های دیگر نادرست‌اند
- گزینهٔ ۱: ممکن است دانش‌آموز فقط ارتباط نقرس با رسوب اوریک‌اسید را بشناسد و بقیهٔ عبارت‌ها را رد کند؛ اما دفع پروتئین در برخی بیماری‌های کلیوی، اختلال تبدیل آمونیاک به اوره و کاهش اثر آلدوسترون نیز پیامدهای مطرح‌شده را ایجاد می‌کنند.
- گزینهٔ ۲: ممکن است دانش‌آموز فقط عبارت‌های مربوط به کبد و نقرس را درست بداند. در این صورت، نقش پروتئین‌های خون در حفظ آب در رگ‌ها و نقش آلدوسترون در حفظ سدیم و آب را نادیده گرفته است.
- گزینهٔ ۳: ممکن است دانش‌آموز عبارت «د» را رد کند، چون دفع زیاد آب را فقط به کمبود هورمون ضدادراری نسبت می‌دهد؛ درحالی‌که کاهش ترشح آلدوسترون از بخش قشری فوق‌کلیه نیز می‌تواند با کاهش حفظ سدیم، دفع آب را افزایش دهد.
راهنمایی قدم‌به‌قدم (پیش از دیدن پاسخ)
- برای هر عبارت، سازوکار مربوط را به یاد آورید: حفظ پروتئین‌های خون توسط کلیه، تبدیل مواد نیتروژن‌دار در کبد، علت نقرس و نقش هورمون‌های فوق‌کلیه در تنظیم آب و یون‌ها.
- در عبارت «الف» به پیامد دفع پروتئین‌های خون و در عبارت «ب» به محل تبدیل آمونیاک به اوره توجه کنید. در عبارت «ج» نیز مشخص کنید کدام مادهٔ دفعی در مفصل رسوب می‌کند.
- برای بررسی عبارت آخر، فقط هورمون ضدادراری را در نظر نگیرید؛ کاهش آلدوسترون، بازجذب سدیم و در پی آن حفظ آب را کاهش می‌دهد. اکنون نتیجهٔ بررسی هر عبارت را جداگانه بشمارید.