سوال ۲۴ · زیست‌شناسی
کنکور تجربی ۱۴۰۵ · سوال ۲۴ · کلید رسمی سازمان سنجش
زیست‌شناسی · زیست‌شناسی ۱ · فصل ۵: تنظیم اسمزی و دفع مواد زائد
مطابق با اطلاعات کتاب درسی، در ارتباط با هر اندامی که به دستگاه گوارش تعلق ندارد، در پایین میان‌بند (دیافراگم)، پشت روده‌ها و نزدیک کبد قرار دارد، توسط دنده‌ها محافظت می‌شود و نوعی پیک شیمیایی دوربُرد ترشح می‌کند، کدام مورد زیر درست است؟
نمایش پاسخ و پاسخ تشریحی
پاسخ درست: گزینهٔ ۲ (کلید رسمی سازمان سنجش)
پاسخ تشریحی
برای حل سؤال، ابتدا باید دامنهٔ عبارت «هر اندامی» را مشخص کنیم و سپس ویژگی مشترک اندام‌های موردنظر را بیابیم.
۱. شناسایی اندام‌ها
کلیه‌ها پشت محوطهٔ شکمی قرار دارند و دنده‌ها از بخشی از آن‌ها محافظت می‌کنند. ارتباط مکانی کلیهٔ راست با کبد نیز در کتاب بیان شده است؛ به‌علت موقعیت کبد، کلیهٔ راست کمی پایین‌تر از کلیهٔ چپ قرار دارد (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۷۰–۷۱). کلیه علاوه بر تشکیل ادرار، با ترشح اریتروپویتین نقش هورمونی هم دارد.
اما نباید بررسی را به کلیه محدود کنیم: غده‌های فوق‌کلیه نیز بالای کلیه‌ها و زیر میان‌بند قرار دارند و هورمون ترشح می‌کنند. بنابراین حکم گزینه باید با کلیه و فوق‌کلیه سازگار باشد.
۲. بررسی ویژگی ظاهری
کلیه اندامی لوبیایی‌شکل است و در لبهٔ رو به داخل آن، فرورفتگیِ ناف کلیه دیده می‌شود. رگ‌های کلیه و مسیر خروج ادرار با این ناحیه ارتباط دارند؛ این وضعیت در شکل ساختمان کلیه مشخص است (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۷۱–۷۲). در فوق‌کلیه نیز سطحِ قرارگرفته روی کلیه، حالت فرورفته دارد. پس وجود ناحیه‌ای فرورفته در سطح بیرونی، ویژگی قابل‌قبول برای اندام‌های موردنظر است. دقت کنید «سطح خارجی اندام» به معنی سطح بیرونی آن است، نه لزوماً سطحی که به سمت خارج بدن قرار گرفته است.
۳. رد سایر حکم‌ها
- نمی‌توان غیرمستقل‌بودن بخش قشری و مرکزی را به همهٔ این اندام‌ها نسبت داد؛ در فوق‌کلیه، این دو بخش از نظر عملکرد مستقل‌اند و هورمون‌های متفاوتی ترشح می‌کنند.
- قطورترین مجرای لنفی، مجرای لنفی سینه‌ای است که در سمت چپ قرار دارد؛ درحالی‌که اندام‌های موردنظر در هر دو سمت بدن وجود دارند.
- هورمون محرک قشر فوق‌کلیه از بخش پیشین هیپوفیز ترشح می‌شود و بر بخش قشری فوق‌کلیه اثر می‌گذارد؛ این رابطه را نمی‌توان به کلیه یا بخش مرکزی فوق‌کلیه تعمیم داد.
پاسخ: گزینهٔ ۲
چرا گزینه‌های دیگر نادرست‌اند
- گزینهٔ ۱: ممکن است دانش‌آموز فقط کلیه را در نظر بگیرد و به ارتباط بخش‌های قشری و مرکزی آن توجه کند؛ اما غدهٔ فوق‌کلیه نیز باید بررسی شود. بخش قشری و مرکزی فوق‌کلیه از نظر عملکرد مستقل‌اند؛ بنابراین این حکم دربارهٔ همهٔ اندام‌های موردنظر درست نیست.
- گزینهٔ ۳: این گزینه با یادآوری قرارگیری مجرای لنفی سینه‌ای در سمت چپ، ممکن است درست به نظر برسد؛ اما اندام‌های موردنظر فقط در سمت چپ قرار ندارند و نمونه‌های سمت راست را نیز شامل می‌شوند.
- گزینهٔ ۴: ممکن است اثر هورمون محرک قشر فوق‌کلیه بر بخش قشری این غده، به همهٔ اندام‌های موردنظر تعمیم داده شود. این هورمونِ بخش پیشین هیپوفیز، محرک کلیه یا بخش مرکزی فوق‌کلیه نیست.
راهنمایی قدم‌به‌قدم (پیش از دیدن پاسخ)
- علاوه بر جایگاه کلیه‌ها، جایگاه غده‌های فوق‌کلیه و نقش هورمونی این اندام‌ها را به یاد بیاور؛ عبارت «هر اندامی» دامنهٔ بررسی را مهم می‌کند.
- ویژگی انتخابی باید دربارهٔ همهٔ اندام‌های سازگار با صورت سؤال درست باشد. به‌ویژه استقلال عملکرد بخش‌های فوق‌کلیه و تفاوت سمت راست و چپ بدن را بررسی کن.
- در شکل‌های کتاب، نمای بیرونی این اندام‌ها را بررسی کن، نه فقط برش داخلی آن‌ها؛ شکل لوبیایی کلیه و نحوهٔ قرارگرفتن فوق‌کلیه روی آن راهگشاست.