سوال ۲۰ · زیست‌شناسی
کنکور تجربی ۱۴۰۲ نوبت دوم · سوال ۲۰ · کلید رسمی سازمان سنجش
زیست‌شناسی · زیست‌شناسی ۱ · فصل ۵: تنظیم اسمزی و دفع مواد زائد
در انسان، با درنظر گرفتن برش طولی کلیه و واحدهای سازندهٔ آن، کدام مورد نادرست است؟
نمایش پاسخ و پاسخ تشریحی
پاسخ درست: گزینهٔ ۳ (کلید رسمی سازمان سنجش)
پاسخ تشریحی
صورت سؤال، عبارت «نادرست» را می‌خواهد؛ پس باید محل تشکیل ادرار را از محل جمع‌آوری و هدایت آن جدا کنیم.
گام اول: شناسایی بخش‌های کلیه
در برش طولی کلیه، از بیرون به درون، بخش قشری، بخش مرکزی و لگنچه دیده می‌شوند. لگنچه ساختاری قیفی‌شکل است که ادرار تولیدشده را دریافت و به میزنای هدایت می‌کند؛ بنابراین محل تشکیل ادرار نیست (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۷۰–۷۱).
گام دوم: تعیین محل فرایندهای تشکیل ادرار
تشکیل ادرار شامل تراوش، بازجذب و ترشح است. تراوش در محل کلافک و کپسول بومن انجام می‌شود و بازجذب و ترشح، ترکیب مایع را در مسیر گردیزه و مجرای جمع‌کننده تغییر می‌دهند (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۷۳ و صفحهٔ ۷۴–۷۵). این ساختارها در بخش‌های قشری و مرکزی کلیه قرار دارند، نه در فضای لگنچه. مایعی که به لگنچه می‌ریزد، از قبل ادرار است؛ پس نسبت‌دادن مراحل تشکیل ادرار به هر سه بخش اصلی کلیه، نادرست است.
گام سوم: بررسی درستی سایر عبارت‌ها
- گزینهٔ ۱: لولهٔ پیچ‌خوردهٔ نزدیک نقش مهمی در بازجذب دارد. انتقال فعال مواد در این بخش به انرژی نیاز دارد و تنفس یاخته‌ای این انرژی را تأمین می‌کند؛ بنابراین شدیدبودن تنفس یاخته‌ای در یاخته‌های آن امکان‌پذیر است و عبارت درست است.
- گزینهٔ ۲: سرخرگ وابران پس از خروج از کلافک، شبکهٔ مویرگی دورِ لوله‌ای را ایجاد می‌کند. این شبکه اطراف قسمت‌های لوله‌ای گردیزه، از جمله دو انتهای نسبتاً قطور قوس هنله، قرار دارد؛ پس عبارت درست است (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۷۳، شکل فرایند تشکیل ادرار).
- گزینهٔ ۴: شاخه‌های سرخرگ کلیه به بخش قشری نیز می‌رسند؛ از جمله خون مورد نیاز کلافک‌ها از همین مسیر تأمین می‌شود. بنابراین وجود انشعابات سرخرگ کلیه در قشر درست است (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۷۱–۷۳، شکل‌های برش طولی کلیه و خون‌رسانی گردیزه).
در نتیجه، خطای اصلی گزینهٔ نادرست، یکی‌گرفتن «تشکیل ادرار» با «دریافت و هدایت ادرار در لگنچه» است.
پاسخ: گزینهٔ ۳
چرا گزینه‌های دیگر نادرست‌اند
- گزینهٔ ۱: ممکن است دانش‌آموز نقش لولهٔ پیچ‌خوردهٔ نزدیک در بازجذب را به یاد نیاورد و نیاز انرژی یاخته‌های آن را کم بداند. بازجذب فعال به انرژی نیاز دارد؛ بنابراین یاخته‌های این بخش می‌توانند تنفس یاخته‌ای شدیدی داشته باشند و این عبارت درست است.
- گزینهٔ ۲: ممکن است دانش‌آموز سرخرگ وابران را رگی بداند که مستقیماً خون را از کلیه خارج می‌کند. درحالی‌که این رگ پس از خروج از کلافک، شبکهٔ مویرگی دورِ لوله‌ای را می‌سازد که اطراف بخش‌های لوله‌ای گردیزه، از جمله دو انتهای نسبتاً قطور قوس هنله، قرار می‌گیرد؛ پس عبارت درست است.
- گزینهٔ ۴: ممکن است دانش‌آموز به دلیل ورود سرخرگ کلیه از ناحیهٔ ناف کلیه، شاخه‌های آن را محدود به بخش‌های عمقی بداند. اما خون‌رسانی به کلافک‌های واقع در قشر نیز از انشعابات همین سرخرگ انجام می‌شود؛ بنابراین عبارت درست است.
راهنمایی قدم‌به‌قدم (پیش از دیدن پاسخ)
- شکل برش طولی کلیه را مرور کن و نقش هر یک از بخش‌های اصلی آن را به یاد بیاور؛ به‌ویژه تفاوت محل ساخته‌شدن ادرار با مسیر خروج آن.
- تشکیل ادرار شامل تراوش، بازجذب و ترشح است. بررسی کن این فرایندها به کدام ساختارهای گردیزه و مجرای جمع‌کننده وابسته‌اند.
- مایعی که از مجراهای جمع‌کننده خارج می‌شود، پیش از ورود به فضای قیفی‌شکل کلیه، ادرار نام دارد. اکنون ادعای مربوط به گسترهٔ محل تشکیل ادرار را دوباره ارزیابی کن.