سوال ۱۶۶ · زیست‌شناسی
کنکور تجربی ۱۳۹۸ · سوال ۱۶۶ · کلید رسمی سازمان سنجش
زیست‌شناسی · زیست‌شناسی ۱ · فصل ۴: گردش مواد در بدن
سامانهٔ گردشی مضاعف برای نخستین‌بار در گروهی از جانوران شکل گرفت. کدام ویژگی، دربارهٔ این گروه از جانوران نادرست است؟
نمایش پاسخ و پاسخ تشریحی
پاسخ درست: گزینهٔ ۱ (کلید رسمی سازمان سنجش)
پاسخ تشریحی
گام اول ـ شناسایی گروه جانوری: طبق کتاب، گردش خون مضاعف از دوزیستان به بعد پدید آمده است؛ بنابراین سؤال دربارهٔ دوزیستان است. در گردش مضاعف، خون در هر دور کامل گردش در بدن، دو بار از قلب می‌گذرد. توجه کنید که نوزاد دوزیستان گردش ساده دارد و ویژگی گردش مضاعف به مرحلهٔ بالغ مربوط است (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۶۵–۶۷).
گام دوم ـ بررسی سازوکار ورود هوا: دوزیستان برای فرستادن هوا به شش‌ها از پمپ فشار مثبت استفاده می‌کنند. ابتدا هوا وارد حفرهٔ دهانی می‌شود؛ سپس با بالا آمدن کف این حفره و افزایش فشار، هوا به شش‌ها رانده می‌شود. پس ورود هوا به شش‌های آن‌ها بر اثر مکش ناشی از فشار منفی نیست. در نتیجه، عبارت گزینهٔ ۱ نادرست است.
گام سوم ـ بررسی سایر عبارت‌ها:
- گزینهٔ ۲ درست است: در مرحله‌ای از زندگی لاروی دوزیستان، آبشش‌های خارجی از سطح بدن بیرون زده‌اند و در تبادل گازها نقش دارند.
- گزینهٔ ۳ درست است: هنگام کاهش آب محیط، بازجذب آب از مثانه به خون افزایش می‌یابد؛ این سازوکار به حفظ آب بدن دوزیستان کمک می‌کند.
- گزینهٔ ۴ درست است: بیشتر تبادلات گازی دوزیستان از راه پوست انجام می‌شود. کتاب نیز در مبحث گردش خون دوزیستان بر نقش اساسی پوست، در کنار شش‌ها، در تبادل گازهای تنفسی تأکید می‌کند (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۶۶–۶۷).
بنابراین، تفاوت اصلی در این سؤال، «راندن هوا با فشار مثبت» در برابر «مکش هوا با فشار منفی» است.
پاسخ: گزینهٔ ۱
چرا گزینه‌های دیگر نادرست‌اند
- گزینهٔ ۲: ممکن است دانش‌آموز آبشش را فقط ویژهٔ ماهی‌ها بداند و این عبارت را نادرست انتخاب کند؛ اما در مرحله‌ای از زندگی لاروی دوزیستان، آبشش‌های خارجی و بیرون‌زده از سطح بدن وجود دارند، پس این عبارت درست است.
- گزینهٔ ۳: ممکن است دانش‌آموز مثانه را فقط محل ذخیرهٔ ادرار بداند؛ درحالی‌که در دوزیستان، هنگام کاهش آب محیط، بازجذب آب از مثانه به خون افزایش می‌یابد و به حفظ آب بدن کمک می‌کند.
- گزینهٔ ۴: ممکن است دانش‌آموز به‌دلیل وجود شش، سهم اصلی تبادل گازها را به شش‌ها نسبت دهد؛ اما در دوزیستان بیشتر تبادلات گازی از راه پوست انجام می‌شود، بنابراین این عبارت درست است.
راهنمایی قدم‌به‌قدم (پیش از دیدن پاسخ)
- ابتدا از گفتار «تنوع گردش مواد در جانداران» به یاد بیاور که گردش خون مضاعف از کدام گروه مهره‌داران پدیدار شده است.
- پس از شناسایی گروه، ویژگی‌های تنفس، مرحلهٔ لاروی و حفظ آب بدن آن را بررسی کن؛ داشتن شش لزوماً به معنای یکسان‌بودن سازوکار تهویه با انسان نیست.
- در این جانوران، بالا آمدن کف حفرهٔ دهانی به راندن هوا به شش‌ها کمک می‌کند. نوع فشار ایجادشده در این فرایند را با ادعای مربوط به ورود هوا مقایسه کن.