سوال ۱۷۸ · زیست‌شناسی
کنکور تجربی ۱۴۰۱ · سوال ۱۷۸ · کلید رسمی سازمان سنجش
زیست‌شناسی · زیست‌شناسی ۳ · فصل ۴: تغییر در اطلاعات وراثتی
مطابق با اطلاعات کتاب درسی، چند مورد برای تکمیل عبارت زیر مناسب است؟
«در انسان، آن دسته از تغییرات بزرگ ساختاری در مادهٔ ژنتیکی که ..................»
- فقط در یک فامتن (کروموزوم) رخ میدهد، ممکن است بر تغییر محل سانترومر آن فامتن بیتأثیر باشد.
- مضاعفشدگی نامیده میشود، بهطور حتم، در پی وقوع دو نوع ناهنجاری فامتنی (کروموزومی) رخ میدهد.
- فقط در بین فامتن (کروموزوم)های همتا ایجاد میشود، ممکن است ترکیب دگرهای (اللی) فامتنها را تغییر دهد.
- بر تغییر طول یک فامتن (کروموزوم) مؤثر است، بهطور حتم، در فامتن همتا یا فامتن غیرهمتای آن، تغییر ساختاری ایجاد میکند.
نمایش پاسخ و پاسخ تشریحی
پاسخ درست: گزینهٔ ۳ (کلید رسمی سازمان سنجش)
پاسخ تشریحی
برای شمارش موارد درست، باید هر عبارت را با تعریف ناهنجاری‌های ساختاری مقایسه کنیم؛ به‌ویژه قید «بهطور حتم» با یافتن یک مثال نقض رد میشود.
۱. مورد اول درست است. واژگونی در یک فامتن رخ میدهد و طی آن، جهت قرارگیری یک قطعه معکوس میشود. اگر قطعهٔ واژگون‌شده درون یکی از بازوها باشد و سانترومر را در بر نگیرد، محل سانترومر و طول بازوها تغییر نمی‌کند. پس چنین تغییری «ممکن است» بر محل سانترومر بیتأثیر باشد. (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۵۰–۵۱)
۲. مورد دوم درست است. در سازوکاری که کتاب برای مضاعفشدگی بیان کرده، قطعه‌ای از یک فامتن جدا و به فامتن همتا منتقل میشود. در نتیجه، در مبدأ «حذف» رخ میدهد و قطعه نیز «جابه‌جا» میشود؛ با رسیدن آن به فامتن همتا، بخش متناظر در گیرنده دو نسخه خواهد داشت. بنابراین، مضاعف‌شدگیِ توصیف‌شده در کتاب در پی حذف و جابه‌جایی قطعه رخ میدهد. (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۵۰–۵۱)
۳. مورد سوم درست است. در میان ناهنجاری‌های ساختاریِ معرفی‌شده، مضاعفشدگی با انتقال قطعه به فامتن همتا توضیح داده شده است. اگر قطعهٔ انتقال‌یافته دگرهای متفاوت از دگرهٔ موجود در فامتن گیرنده داشته باشد، ورود آن می‌تواند ترکیب دگرهای آن فامتن را تغییر دهد. پس قید «ممکن است» درست است. توجه کنید که برای پذیرش این عبارت نیازی به درنظرگرفتن چلیپایی‌شدن نیست؛ چلیپایی‌شدن سازوکار نوترکیبی است، نه یکی از ناهنجاری‌های ساختاریِ این بحث. (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۵۰–۵۱ و صفحهٔ ۵۶)
۴. مورد چهارم نادرست است. «حذف» مثال نقض این ادعاست: از دست رفتن قطعه‌ای از یک فامتن، طول آن را کاهش میدهد، اما لزوماً هیچ تغییر ساختاری در فامتن همتا یا غیرهمتای آن ایجاد نمی‌کند. بنابراین، تغییر طول یک فامتن به معنای تغییر حتمیِ فامتنی دیگر نیست. (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۵۰–۵۱)
در نتیجه، سه مورد نخست درست و مورد چهارم نادرست است.
پاسخ: گزینهٔ ۳
چرا گزینه‌های دیگر نادرست‌اند
- گزینهٔ ۱: ممکن است دانش‌آموز فقط مورد اول را درست بداند و همراهی مضاعفشدگی با حذف و انتقال قطعه، و نیز امکان تغییر ترکیب دگرهای فامتن گیرنده را نادیده بگیرد؛ درحالی‌که موارد دوم و سوم نیز درست‌اند.
- گزینهٔ ۲: ممکن است عبارت «دو نوع ناهنجاری» در مورد دوم نادرست تصور شود؛ اما در سازوکار توصیف‌شدهٔ کتاب، قطعه از فامتن مبدأ حذف و به فامتن همتا منتقل میشود و در گیرنده مضاعفشدگی ایجاد میکند.
- گزینهٔ ۴: این انتخاب از تعمیم ویژگی مضاعفشدگی به همهٔ تغییرات طولی ناشی میشود. حذف می‌تواند طول یک فامتن را کاهش دهد، بدون آنکه در فامتن دیگری تغییر ساختاری ایجاد شود؛ بنابراین مورد چهارم نادرست است.
راهنمایی قدم‌به‌قدم (پیش از دیدن پاسخ)
- تعریف چهار ناهنجاری ساختاریِ حذف، جابه‌جایی، مضاعفشدگی و واژگونی را در شکل و متن صفحات ۵۰–۵۱ مرور کن؛ به تفاوت «ممکن است» و «بهطور حتم» توجه کن.
- برای بررسی مضاعفشدگی، سرنوشت قطعه را هم در فامتن مبدأ و هم در فامتن همتای گیرنده دنبال کن. برای بررسی محل سانترومر نیز واژگونیِ قطعه‌ای درون یک بازو را در نظر بگیر.
- اگر قطعهٔ منتقل‌شده به فامتن همتا دگرهای متفاوت داشته باشد، ترکیب دگرهای گیرنده را بررسی کن. سپس برای ادعای تغییر حتمیِ یک فامتن دیگر، حذفِ سادهٔ یک قطعه را به‌عنوان مثال نقض بیازمای.