سوال ۲۱ · زیست‌شناسی
کنکور تجربی ۱۴۰۴ نوبت اول · سوال ۲۱ · کلید رسمی سازمان سنجش
زیست‌شناسی · زیست‌شناسی ۳ · فصل ۴: تغییر در اطلاعات وراثتی
کدام عبارت، در ارتباط با ژن‌های باکتری اشرشیاکُلای، نادرست است؟
نمایش پاسخ و پاسخ تشریحی
پاسخ درست: گزینهٔ ۲ (کلید رسمی سازمان سنجش)
پاسخ تشریحی
برای یافتن عبارت نادرست، باید میان «نوع جهش» و «پیامد آن بر خواندن رمزها» تفاوت بگذاریم.
۱. اصل تعیین‌کننده: رمزهای مادۀ وراثتی به‌صورت دسته‌های سه‌نوکلئوتیدی خوانده می‌شوند. اگر در بخش رمزکننده، تعداد نوکلئوتیدهای اضافه یا حذف‌شده مضربی از سه باشد، چارچوب خواندنِ پس از محل جهش حفظ می‌شود؛ هرچند توالی یا تعداد آمینواسیدها ممکن است تغییر کند. کتاب نیز تأکید می‌کند که اضافه و حذف الزاماً باعث تغییر چارچوب خواندن نمی‌شوند (زیست‌شناسی ۳، صفحه‌های ۴۹–۵۰).
۲. بررسی گزینهٔ ۲: این عبارت نادرست است، زیرا قید «به‌طور حتم» دارد. برای مثال، اگر بین دو رمز، سه نوکلئوتیدِ تشکیل‌دهندۀ یک رمز آمینواسید اضافه شود، یک رمز به توالی افزوده می‌شود، اما مرز رمزهای بعدی تغییر نمی‌کند. پس جهش اضافه لزوماً جهش تغییر چارچوب خواندن نیست (زیست‌شناسی ۳، صفحه‌های ۴۹–۵۰).
۳. بررسی درستی سایر عبارت‌ها:
- گزینهٔ ۱: در تعریف کتاب، دگرمعنا نوعی جهش جانشینی است که رمز یک آمینواسید را به رمز آمینواسیدی دیگر تبدیل می‌کند. جانشینی از انواع جهش‌های کوچک است؛ بنابراین این عبارت درست است (زیست‌شناسی ۳، صفحه‌های ۴۸–۴۹).
- گزینهٔ ۳: جانشینی می‌تواند دگرمعنا باشد و در نتیجه توالی آمینواسیدها را تغییر دهد؛ البته در حالت خاموش چنین تغییری رخ نمی‌دهد. پس عبارت «می‌تواند» درست است (زیست‌شناسی ۳، صفحه‌های ۴۸–۴۹).
- گزینهٔ ۴: اگر سه نوکلئوتیدِ مربوط به یک رمز کامل آمینواسید حذف شوند، آن آمینواسید از زنجیره حذف می‌شود، ولی چارچوب خواندنِ رمزهای بعدی حفظ می‌شود. بنابراین این عبارت نیز درست است (زیست‌شناسی ۳، صفحه‌های ۴۹–۵۰).
پاسخ: گزینهٔ ۲
چرا گزینه‌های دیگر نادرست‌اند
- گزینهٔ ۱: ممکن است دانش‌آموز شدت پیامد جهش را با کوچک یا بزرگ بودن آن اشتباه بگیرد. اما دگرمعنا نوعی جهش جانشینی و از جهش‌های کوچک است؛ حتی اگر اثر مهمی بر عملکرد پروتئین بگذارد، این عبارت درست است.
- گزینهٔ ۳: ممکن است دانش‌آموز با یادآوری جهش خاموش تصور کند جانشینی هیچ‌گاه توالی آمینواسیدها را تغییر نمی‌دهد. درحالی‌که جانشینی می‌تواند دگرمعنا باشد؛ بنابراین کاربرد «می‌تواند» در این عبارت درست است.
- گزینهٔ ۴: ممکن است دانش‌آموز هر نوع حذف نوکلئوتید را الزاماً تغییردهندهٔ چارچوب خواندن بداند. اما حذف یک رمز کاملِ مربوط به آمینواسید می‌تواند بدون تغییر چارچوب خواندن، موجب حذف همان آمینواسید شود؛ پس عبارت درست است.
راهنمایی قدم‌به‌قدم (پیش از دیدن پاسخ)
- بخش «جهش‌های اضافه و حذف» را مرور کن و به تفاوت این جهش‌ها با «جهش تغییر چارچوب خواندن» توجه کن.
- رمزها به‌صورت سه‌تایی خوانده می‌شوند؛ بررسی کن آیا افزودن هر تعداد نوکلئوتید، دسته‌بندی رمزهای پس از محل جهش را تغییر می‌دهد.
- افزودن یک رمز کامل در میان دو رمز را در نظر بگیر: آیا مرز رمزهای بعدی جابه‌جا می‌شود؟ اکنون عبارت دارای قید «به‌طور حتم» را با این حالت بسنج.