سوال ۱۷۲ · زیست‌شناسی
کنکور تجربی ۱۴۰۱ · سوال ۱۷۲ · کلید رسمی سازمان سنجش
زیست‌شناسی · زیست‌شناسی ۲ · فصل ۷: تولیدمثل
در ارتباط با دورهٔ جنسی یک خانم جوان، کدام مورد، عبارت زیر را به‌طور نامناسب کامل می‌کند؟
«در زمانی که انبالک(فولیکول) در حال رشد است ..............»
نمایش پاسخ و پاسخ تشریحی
پاسخ درست: گزینهٔ ۱ (کلید رسمی سازمان سنجش)
پاسخ تشریحی
برای پاسخ باید توجه کنیم که سؤال، تکمیل «نامناسب» را می‌خواهد؛ بنابراین باید عبارت نادرست را پیدا کنیم.
۱. بررسی آغاز دوره و گزینهٔ ۱
در پایان دورهٔ قبلی، اگر بارداری رخ نداده باشد، جسم زرد غیرفعال می‌شود و میزان استروژن و پروژسترون کاهش می‌یابد. کاهش این هورمون‌ها هم زمینهٔ قاعدگی را فراهم می‌کند و هم مهار هیپوتالاموس را کاهش می‌دهد. در نتیجه، هیپوتالاموس برای ترشح هورمون آزادکننده تحریک می‌شود و این هورمون، ترشح و از هیپوفیز پیشین را افزایش می‌دهد. پس در ابتدای دوره، جهت تغییر ترشح هورمون آزادکننده، برخلاف ادعای گزینهٔ ۱، کاهشی نیست. این گزینه عبارت را نامناسب کامل می‌کند. (زیست‌شناسی ۲، صفحه‌های ۱۰۶–۱۰۸)
۲. بررسی گزینهٔ ۲
در پایان رشد انبانک و پیش از تخمک‌گذاری، انبانک بالغ در مجاورت سطح تخمدان قرار دارد. همچنین مام‌یاختهٔ اولیه با پایان تقسیم نخست میوز، مام‌یاختهٔ ثانویه و نخستین جسم قطبی را ایجاد کرده است؛ به همین دلیل یاخته‌ای که هنگام تخمک‌گذاری خارج می‌شود، مام‌یاختهٔ ثانویه است. بنابراین در این مرحله، وجود جسم قطبی نخست درست است. (زیست‌شناسی ۲، صفحه‌های ۱۰۵–۱۰۶، مبحث تخمک‌زایی و شکل ۹)
۳. بررسی گزینهٔ ۳
در مراحل ابتدایی رشد انبانک، مام‌یاخته موقعیت مرکزی دارد. با رشد انبانک، استروژن خون به‌تدریج افزایش می‌یابد. افزایش تدریجی و اندک استروژن، بازخورد منفی ایجاد می‌کند و مانع ترشح زیاد و می‌شود. نباید این حالت را با افزایش شدید استروژن در نزدیکی تخمک‌گذاری و بازخورد مثبت آن اشتباه گرفت. پس این گزینه درست است. (زیست‌شناسی ۲، صفحه‌های ۱۰۵–۱۰۷، شکل ۹ و تنظیم هورمونی)
۴. بررسی گزینهٔ ۴
از دست دادن تعدادی از یاخته‌های تغذیه‌کننده، به خروج آن‌ها همراه مام‌یاخته در جریان تخمک‌گذاری اشاره دارد؛ این یاخته‌ها پس از خروج نیز در تغذیه و محافظت از مام‌یاخته نقش دارند. در حوالی همین رویداد، افزایش شدید استروژنِ ترشح‌شده از انبانک بالغ، با ایجاد بازخورد مثبت، افزایش ناگهانی هورمون‌های هیپوفیزی و وقوع تخمک‌گذاری را زمینه‌سازی می‌کند. بنابراین این عبارت به رخدادهای حوالی تخمک‌گذاری مربوط است، نه کاهش هورمون‌ها بر اثر تحلیل جسم زرد در پایان دوره. (زیست‌شناسی ۲، صفحه‌های ۱۰۵–۱۰۷)
پاسخ: گزینهٔ ۱
چرا گزینه‌های دیگر نادرست‌اند
- گزینهٔ ۲: ممکن است با این تصور انتخاب شود که نخستین جسم قطبی پس از تخمک‌گذاری تشکیل می‌شود؛ درحالی‌که پیش از خروج مام‌یاختهٔ ثانویه، تقسیم نخست میوز انجام شده و جسم قطبی نخست پدید آمده است. بنابراین وجود آن در انبانک بالغِ مجاور سطح تخمدان درست است.
- گزینهٔ ۳: ممکن است دانش‌آموز هر افزایش استروژن را موجب افزایش ترشح هورمون‌های هیپوفیزی بداند. اما افزایش تدریجی و اندک استروژن در مرحلهٔ رشد انبانک، بازخورد منفی دارد و از ترشح زیاد و جلوگیری می‌کند؛ پس این عبارت درست است.
- گزینهٔ ۴: ممکن است خروج یاخته‌های انبانکی همراه مام‌یاخته با تحلیل‌رفتن جسم زرد و کاهش استروژن اشتباه شود. این گزینه به حوالی تخمک‌گذاری اشاره دارد؛ افزایش استروژنِ انبانک بالغ از رخدادهای منتهی به تخمک‌گذاری است و تعدادی از یاخته‌های انبانکی نیز همراه مام‌یاخته خارج می‌شوند.
راهنمایی قدم‌به‌قدم (پیش از دیدن پاسخ)
- در بخش تنظیم هورمونی دستگاه تولیدمثل زن، نقش کاهش هورمون‌های تخمدانی در پایان یک دوره و آغاز دورهٔ بعد را مرور کن؛ سؤال عبارت نادرست را می‌خواهد.
- در آغاز دوره، کمبود استروژن و پروژسترون چه اثری بر هیپوتالاموس دارد؟ جهت این اثر را از بازخورد منفیِ استروژن در ادامهٔ رشد انبانک جدا کن.
- زنجیرهٔ آغاز دوره را بنویس: کاهش هورمون‌های تخمدانی، رفع مهار هیپوتالاموس و تحریک هیپوفیز پیشین. حالا جهت تغییر ترشح هورمون هیپوتالاموسی را با ادعای مربوط به آغاز دوره مقایسه کن.