سوال ۱۵۳ زیست کنکور تجربی ۱۴۰۱ با پاسخ تشریحی

منظور از «برای همهٔ حالات ممکن است» این است که تولد فرزند موردنظر در تک‌تک آمیزش‌های مجاز امکان‌پذیر باشد، نه اینکه همهٔ فرزندان آن ویژگی را داشته باشند.

گام اول ـ مفهوم خالص و ناخالص
فردی که دو دگرهٔ یکسان دارد خالص و فردی که دو دگرهٔ متفاوت دارد ناخالص است (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۳۹–۴۰).

گام دوم ـ بررسی هموفیلی
هموفیلی وابسته به فام‌تن $X$ و نهفته است. زن $X^H X^h$ سالم و ناقل است و روی فام‌تن $Y$ جایگاهی برای دگرهٔ این بیماری وجود ندارد (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۴۳). با توجه به خالص بودن مادر و بیمار بودن فقط یکی از والدین، دو حالت داریم:

• مادر سالمِ خالص و پدر بیمار:

$X^H X^H \times X^h Y$
دختران همگی $X^H X^h$، یعنی سالم و ناخالص، و پسران همگی $X^H Y$، یعنی سالم‌اند.

• مادر بیمار و پدر سالم:

$X^h X^h \times X^H Y$
دختران همگی $X^H X^h$، یعنی سالم و ناخالص، و پسران همگی $X^h Y$، یعنی بیمارند.

پس در هر دو حالت هموفیلی، تولد دختر سالم و ناخالص ممکن است؛ اما سالم یا بیمار بودن پسران به وضعیت والدین بستگی دارد.

گام سوم ـ بررسی کم‌خونی داسی‌شکل
در الگوی کتاب درسی، فرد دارای دو دگرهٔ بیماری، مبتلا به کم‌خونی داسی‌شکل است و فرد ناخالص، در شرایط معمول بیمار محسوب نمی‌شود. این صفت وابسته به جنس نیست. دگرهٔ سالم را $A$ و دگرهٔ بیماری را $S$ می‌نامیم؛ بنابراین فرد بیمار $SS$ و فرد سالم $AA$ یا $AS$ است.

با شرط‌های سؤال، آمیزش‌های ممکن چنین‌اند:

• مادر سالمِ خالص و پدر بیمار:

$AA \times SS \longrightarrow AS$
همهٔ فرزندان ناخالص‌اند و تولد دختر سالم و ناخالص امکان دارد.

• مادر بیمار و پدر سالمِ خالص:

$SS \times AA \longrightarrow AS$
باز هم همهٔ فرزندان ناخالص‌اند و تولد چنین دختری امکان دارد.

• مادر بیمار و پدر سالمِ ناخالص:

$SS \times AS \longrightarrow \tfrac{1}{2}AS + \tfrac{1}{2}SS$
در این حالت نیز تولد فرزند ناخالص، از جمله دختر سالم و ناخالص، ممکن است.

نتیجه: در تمام حالت‌های مجازِ هر دو بیماری، تولد دختر سالم و ناخالص امکان‌پذیر است؛ درحالی‌که سایر فرزندان پیشنهادی دست‌کم در یکی از حالت‌ها نمی‌توانند متولد شوند.

پاسخ: گزینهٔ ۲