سوال ۱۵۹ · زیست‌شناسی
کنکور تجربی ۱۴۰۱ · سوال ۱۵۹ · کلید رسمی سازمان سنجش
زیست‌شناسی · زیست‌شناسی ۱ · فصل ۶: از یاخته تا گیاه
کدام مورد، برای تکمیل عبارت زیر نامناسب است؟
«در نوعی گیاه، ............... قرار دارند، در این گیاه به‌طور حتم ...............»
نمایش پاسخ و پاسخ تشریحی
پاسخ درست: گزینهٔ ۲ (کلید رسمی سازمان سنجش)
پاسخ تشریحی
برای حل سؤال باید ببینیم در کدام مورد، ویژگیِ بخش نخست، نتیجهٔ بخش دوم را «به‌طور حتم» به دنبال ندارد. مبنای مقایسه، الگوهای ساختار نخستین ریشه و ساقه در فعالیت ۸ است (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۹۱–۹۲).
۱. بررسی گزینهٔ اول: وجود ریشهٔ اصلی ضخیم‌تر که ریشه‌های فرعی فراوان از آن منشعب می‌شوند، توصیف دستگاه ریشهٔ راست و از ویژگی‌های معمول دولپه‌ای‌هاست. در برش ساختار نخستین ریشهٔ دولپه‌ایِ نشان‌داده‌شده در کتاب، ناحیهٔ پوست از استوانهٔ آوندی به‌وضوح قابل تشخیص است؛ بنابراین این تکمیل مناسب است. توجه کنید که ضخیم‌تر بودن ریشهٔ اصلی نسبت به ریشه‌های فرعی، به‌تنهایی به معنی وقوع رشد پسین نیست (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۹۱–۹۲).
۲. بررسی گزینهٔ دوم: لایهٔ بلافاصله بیرونِ لایهٔ ریشه‌زا، درون‌پوست است که در دیوارهٔ یاخته‌های آن نوار سوبرینی وجود دارد. این ویژگی به ریشهٔ یک گروه خاص محدود نیست و از آن نمی‌توان نتیجه گرفت که پوست ریشه حتماً بسیار نازک است. در واقع، ویژگی شیمیایی دیوارهٔ یاخته‌های درون‌پوست، تعیین‌کنندهٔ ضخامت کل پوست نیست. شکل‌های مقایسه‌ای کتاب نیز وجود ناحیهٔ پوست را در ریشهٔ هر دو گروه نشان می‌دهند؛ پس نتیجه‌گیری قطعیِ این گزینه معتبر نیست (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۹۱–۹۲).
۳. بررسی گزینهٔ سوم: آرایش دسته‌های چوبی و آبکش ساقه روی یک دایره، در الگوی کتاب مربوط به دولپه‌ای‌هاست. در ساختار نخستین ریشهٔ این گیاهان، آوندهای چوبی در مرکز قرار دارند؛ بنابراین ارتباط دو بخش گزینه درست است (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۹۱–۹۲).
۴. بررسی گزینهٔ چهارم: قرارگیری دسته‌های آوندی ساقه در چند ردیف یا دوایر هم‌مرکز، در برابر آرایش تک‌حلقه‌ای، به الگوی تک‌لپه‌ایِ مورد نظر سؤال اشاره دارد. مرکز ریشهٔ این گیاهان دارای مغز پارانشیمی است (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۹۱–۹۲). یاخته‌های پارانشیمی دیوارهٔ نخستین نازک و چوبی‌نشده دارند؛ پس توصیف بخش دوم نیز درست است (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۸۷–۸۸).
در نتیجه، اشکال اصلی در نسبت دادنِ قطعیِ نازکی پوست به وجود یاخته‌های سوبرینی در مجاورت لایهٔ ریشه‌زاست.
پاسخ: گزینهٔ ۲
چرا گزینه‌های دیگر نادرست‌اند
- گزینهٔ ۱: ممکن است «قطور بودن ریشه» را الزاماً نشانهٔ رشد پسین و از بین رفتن پوست نخستین بدانید؛ اما توصیف گزینه به دستگاه ریشهٔ راست در دولپه‌ای‌ها اشاره دارد. در ساختار نخستین ریشهٔ این گیاهان، پوست از استوانهٔ آوندی قابل تشخیص است؛ پس این مورد نامناسب نیست.
- گزینهٔ ۳: ممکن است آرایش دسته‌های آوندی ساقه و ریشه را یکسان تصور کنید و این گزینه را نادرست بدانید. در الگوی کتاب، دسته‌های آوندی ساقهٔ دولپه‌ای روی یک دایره قرار دارند، ولی در ریشهٔ همان گیاه آوندهای چوبی بخش مرکزی را اشغال می‌کنند.
- گزینهٔ ۴: ممکن است قرارگیری دسته‌های آوندی بر روی چند دایره را با آرایش تک‌حلقه‌ای ساقهٔ دولپه‌ای اشتباه بگیرید. این توصیف در الگوی سؤال مربوط به تک‌لپه‌ای‌هاست و وجود پارانشیم با یاخته‌های نازک‌دیواره در مرکز ریشهٔ آن‌ها با شکل کتاب سازگار است.
راهنمایی قدم‌به‌قدم (پیش از دیدن پاسخ)
- شکل‌های مقایسه‌ای ساختار نخستین ریشه و ساقهٔ تک‌لپه‌ای‌ها و دولپه‌ای‌ها را در فعالیت ۸ مرور کنید؛ سؤال دربارهٔ درستیِ ارتباط میان دو ویژگی است.
- ابتدا از آرایش دسته‌های آوندی ساقه یا نوع دستگاه ریشه، گروه گیاه را تشخیص دهید. دقت کنید که وجود لایه‌ای با دیواره‌های سوبرینی در ریشه، به‌تنهایی نشانهٔ تک‌لپه‌ای یا دولپه‌ای بودن نیست.
- لایهٔ ریشه‌زا را در برش ریشه پیدا کنید و لایهٔ بلافاصله بیرون آن را بشناسید. سپس بررسی کنید آیا ویژگی دیوارهٔ یاخته‌های این لایه، الزاماً ضخامت بخش بیرونی استوانهٔ آوندی را تعیین می‌کند.