سوالات زیست کنکور تجربی ۱۴۰۳ نوبت دوم با پاسخ تشریحی

برای پاسخ، باید ابتدا محل گرهٔ سینوسی ـ دهلیزی و سپس سرخرگ خون‌رسان آن را مشخص کنیم.

۱. تعیین محل گره: گرهٔ سینوسی ـ دهلیزی در دیوارهٔ پشتی دهلیز راست، زیر منفذ بزرگ‌سیاهرگ زبرین قرار دارد و آغازکنندهٔ پیام‌های الکتریکی قلب است (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۵۲).

۲. تشخیص رگ خون‌رسان: نیاز غذایی و تنفسی یاخته‌های قلب از خون درون حفره‌های آن تأمین نمی‌شود؛ سرخرگ‌های تاجی، که از آئورت منشعب می‌شوند، خون موردنیاز این یاخته‌ها را می‌رسانند. تصلب شرایین در این رگ‌ها می‌تواند خون‌رسانی به بخش‌های قلب را مختل کند (زیست‌شناسی ۱، صفحه‌های ۴۸–۴۹). گرهٔ سینوسی ـ دهلیزی نیز به خون‌رسانی تاجی نیاز دارد و به‌طور معمول، خون آن از شاخه‌ای از سرخرگ تاجی راست تأمین می‌شود. بنابراین باید توصیف سرخرگ تاجی راست را بیابیم.

۳. تطبیق با شکل دریچه‌ها: در شکل دریچه‌های قلب، محل آغاز سرخرگ تاجی راست از آئورت، در نمای شکل، میان دریچهٔ سینی سرخرگ ششی و دریچهٔ سه‌لختی دیده می‌شود. پس توصیف گزینهٔ سوم به این سرخرگ مربوط است (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۴۹، شکل ۴). دقت کنید که «بین دو دریچه» توصیف موقعیت آن در شکل است؛ این سرخرگ از آئورت منشعب می‌شود، نه از سرخرگ ششی.

۴. نتیجه‌گیری: چون خون‌رسان معمول گرهٔ سینوسی ـ دهلیزی شاخه‌ای از سرخرگ تاجی راست است، تصلب شرایین در این سرخرگ، خون‌رسانی گره را بیشتر دچار اختلال می‌کند. قید «به‌طور معمول» نیز مهم است، زیرا الگوی خون‌رسانی تاجی در همهٔ افراد کاملاً یکسان نیست.

پاسخ: گزینهٔ ۳

گام اول ـ شناسایی بخش موردنظر: در وضعیت توصیف‌شده، بخشی که زیر لوب پس‌سری قرار دارد، «مخچه» است. این جایگاه در نمای نیمرخ مغز دیده می‌شود؛ مخچه همچنین در پشت ساقهٔ مغز قرار دارد (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۱۰، شکل ۱۴؛ صفحهٔ ۱۱).

گام دوم ـ ارتباط ساختار با کار: مخچه در حفظ تعادل و تنظیم وضعیت بدن نقش دارد. این بخش، پیام‌های دریافتی از دیگر بخش‌های مغز، نخاع و اندام‌های حسی را بررسی می‌کند و با همکاری مغز و نخاع، فعالیت ماهیچه‌ها را برای انجام حرکات هماهنگ تنظیم می‌کند. بنابراین، همکاری مخچه با نیمکره‌های مخ و نخاع در تنظیم حرکات بدن، همان ویژگی بیان‌شده در گزینهٔ اول است (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۱۱).

گام سوم ـ بررسی سایر گزینه‌ها: گنبدی‌شدن دیافراگم و استراحت ماهیچه‌های بین‌دنده‌ای خارجی از رویدادهای بازدم آرام‌اند و نباید آن‌ها را با نقش مخچه در هماهنگی حرکت یکسان دانست؛ مرکز اصلی تنظیم تنفس بصل‌النخاع است. مرکز انعکاس‌های سرفه و عطسه نیز بصل‌النخاع است، پس گزینه‌های دوم و سوم ویژگی مخچه را بیان نمی‌کنند (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۱۱). همچنین یادگیری، تفکر و عملکرد هوشمندانه به قشر مخ مربوط‌اند، نه مخچه؛ بنابراین گزینهٔ چهارم نیز نادرست است (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۱۰).

پاسخ: گزینهٔ ۱

۱. شناسایی جزء مورد سؤال: اجزای گل از بیرون به درون شامل کاسبرگ‌ها، گلبرگ‌ها، پرچم‌ها و مادگی‌اند. بنابراین، در گل آلبالو، جزئی که در مرکز نهنج قرار دارد «مادگی» است، نه پرچم یا گلبرگ (زیست‌شناسی ۲، صفحات ۱۲۴–۱۲۵).

۲. بررسی ساختمان مادگی: مطابق شکل گل آلبالو، مادگی دارای تخمدان، خامه و کلاله است. کلاله در بخش بالایی مادگی قرار دارد و محل دریافت دانه‌های گرده است (زیست‌شناسی ۲، صفحات ۱۲۴–۱۲۵).

۳. ارتباط ساختمان با عملکرد: کتاب، گرده‌افشانی را انتقال دانهٔ گرده از بساک به کلاله معرفی می‌کند. اگر کلاله گرده را بپذیرد، یاختهٔ رویشی گرده رشد می‌کند و لولهٔ گرده تشکیل می‌شود؛ پس دریافت و نگهداری گرده به کلاله مربوط است و مادگی از طریق کلاله در این فرایند نقش دارد (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۱۲۷).

بنابراین، منظور از «جذب» در عبارت گزینه، دریافت گرده روی کلاله است؛ نه جلب جانوران گرده‌افشان با رنگ درخشان که معمولاً به گلبرگ‌ها مربوط می‌شود (زیست‌شناسی ۲، صفحات ۱۲۸–۱۲۹).

پاسخ: گزینهٔ ۳

برای پاسخ، باید مراحل ژن‌درمانی را از روش‌هایی مانند تولید پروتئین نوترکیب در باکتری و پیوند مغز استخوان جدا کنیم.

۱. هدف درمان چه بود؟
در این بیمار، ژن معیوب نمی‌توانست آنزیم مهمی برای فعالیت دستگاه ایمنی تولید کند. هدف، رساندن نسخهٔ سالم ژن به یاخته‌های بیمار بود تا آنزیم موردنیاز ساخته شود (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۱۰۴).

۲. کدام یاخته‌ها دریافت‌کنندهٔ ژن بودند؟
ابتدا لنفوسیت‌ها را از خون بیمار جدا و بیرون از بدن کشت دادند. پس از انتقال ژن سالم، این یاخته‌ها به بدن بیمار بازگردانده شدند؛ بنابراین، باکتری دریافت‌کنندهٔ ویروس نبود (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۱۰۴).

۳. ناقل ویروسی چگونه آماده شد؟
طبق شکل مراحل ژن‌درمانی، ویروس را در آزمایشگاه تغییر می‌دهند تا نتواند تکثیر شود. حذف بخشی از مادهٔ ژنتیکی ویروس که برای تکثیر آن لازم است، در همین مرحلهٔ آماده‌سازی ناقل انجام می‌شود. سپس ژن سالم در ناقل جاسازی و به یاختهٔ بیمار منتقل می‌شود. پس «حذف بخشی از مادهٔ ژنتیکی ویروس» با مرحلهٔ ناتوان‌سازی ناقل از تکثیر مطابقت دارد (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۱۰۴، شکل ۱۵).

پاسخ: گزینهٔ ۴

برای پاسخ، باید هم تعلق استخوان‌ها به اسکلت جانبی و هم موقعیت آن‌ها را بررسی کنیم.

۱. تعیین محدودهٔ سؤال: اسکلت به دو بخش محوری و جانبی تقسیم می‌شود و استخوان‌های دست و پا از اجزای بخش جانبی‌اند؛ بنابراین استخوان‌های ساق در محدودهٔ سؤال قرار می‌گیرند، اما مهره‌ها متعلق به اسکلت محوری‌اند (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۳۸).

۲. مقایسهٔ موقعیت استخوان‌های ساق: هر ساق دارای درشت‌نی و نازک‌نی است. درشت‌نی در سمت داخلی، یعنی نزدیک‌تر به خط میانی بدن، و نازک‌نی در سمت خارجی ساق قرار دارد. وقتی فرد ایستاده و پاهایش را جفت کرده است، درشت‌نی‌های دو پا در سمت روبه‌روی یکدیگر قرار می‌گیرند؛ درحالی‌که نازک‌نی‌ها در دو سمت بیرونی ساق‌ها هستند. بنابراین فاصلهٔ دو درشت‌نی از یکدیگر کمتر از فاصلهٔ دو نازک‌نی است و عبارت گزینهٔ ۲ درست است.

۳. بررسی سایر عبارت‌ها:

• گزینهٔ ۱: کشکک در جلوی مفصل زانو و مقابل انتهای پایینی استخوان ران قرار دارد؛ بنابراین نمی‌توان گفت «فقط» در جلوی درشت‌نی است.
• گزینهٔ ۳: حتی با یادآوری نقش حفاظتی ستون مهره‌ها برای نخاع، این گزینه پاسخ سؤال نیست؛ زیرا ستون مهره‌ها جزو اسکلت محوری است. کتاب نیز حفاظت از نخاع را از وظایف اسکلت معرفی می‌کند، اما هر ساختار محافظ نخاع الزاماً جزو اسکلت جانبی نیست (زیست‌شناسی ۲، صفحه‌های ۳۸–۳۹).
• گزینهٔ ۴: مفصل محل اتصال استخوان‌ها به یکدیگر است (زیست‌شناسی ۲، صفحه‌های ۴۲–۴۳). استخوان‌های مچ در چند ردیف قرار دارند و با یکدیگر نیز مفصل می‌شوند؛ پس ارتباط کلی ناحیهٔ مچ با ساعد و کف دست را نمی‌توان به «هر استخوان مچ» تعمیم داد.

پاسخ: گزینهٔ ۲

برای پاسخ، هورمون توصیف‌شده در هر عبارت را شناسایی می‌کنیم و سپس درستی ویژگی‌های آن را می‌سنجیم.

الف) نادرست است. هورمون اصلی تحریک‌کنندهٔ رشد انبانک و نمو مام‌یاخته، $\mathrm{FSH}$ است که از هیپوفیز پیشین ترشح می‌شود. با اثر این هورمون، انبانک رشد می‌کند، مام‌یاخته بزرگ می‌شود و تعداد یاخته‌های انبانکی افزایش می‌یابد. جسم زرد، استروژن و پروژسترون ترشح می‌کند، نه $\mathrm{FSH}$. هرچند استروژن به رشد بیشتر انبانک کمک می‌کند، نباید این اثر را با نقش اصلی $\mathrm{FSH}$ یکی دانست. (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۱۰۴ و صفحات ۱۰۵–۱۰۶)

ب) درست است. هورمون موردنظر $\mathrm{LH}$ است؛ فعالیت ترشحی جسم زرد تحت تأثیر این هورمون ادامه می‌یابد. در آغاز دوره، پایین بودن استروژن و پروژسترون زمینهٔ افزایش ترشح هورمون آزادکنندهٔ هیپوتالاموس و سپس افزایش ترشح $\mathrm{FSH}$ و $\mathrm{LH}$ را فراهم می‌کند. پس افزایش $\mathrm{LH}$ منحصر به جهش نزدیک تخمک‌گذاری نیست. همچنین لازم نیست هنگام افزایش آغازین آن، جسم زردِ دورهٔ جدید تشکیل شده باشد. (زیست‌شناسی ۲، صفحات ۱۰۵–۱۰۷)

ج) درست است. هورمون موردنظر استروژن است که رشد و ضخیم‌شدن لایهٔ داخلی رحم را تحریک می‌کند. در جریان رشد و نمو این لایه، چین‌خوردگی‌ها و اندوختهٔ خونی آن نیز افزایش می‌یابد. نزدیک تخمک‌گذاری، یعنی حدود نیمهٔ دوره، ترشح استروژن از انبانک بالغ افزایش شدیدی پیدا می‌کند؛ بنابراین زمان افزایش هورمون نیز درست بیان شده است. (زیست‌شناسی ۲، صفحات ۱۰۵–۱۰۷)

د) درست است. هم‌زمان با رشد انبانک، میزان استروژن افزایش می‌یابد، اما اثر تنظیمی آن در طول دوره یکسان نیست: افزایش تدریجی و اندک استروژن با بازخورد منفی، آزاد شدن $\mathrm{FSH}$ و $\mathrm{LH}$ را مهار می‌کند؛ در مقابل، افزایش شدید آن نزدیک تخمک‌گذاری، با بازخورد مثبت موجب آزاد شدن مقدار زیادی از این دو هورمون می‌شود. بنابراین میزان استروژن در زمان‌های متفاوت دوره، آثار تنظیمی متفاوتی دارد. (زیست‌شناسی ۲، صفحات ۱۰۶–۱۰۷)

در نتیجه، عبارت‌های «ب»، «ج» و «د» صحیح‌اند و تعداد عبارت‌های صحیح برابر با $3$ است.

پاسخ: گزینهٔ ۳