سوال ۲۶ · زیست‌شناسی
کنکور تجربی ۱۴۰۳ نوبت دوم · سوال ۲۶ · کلید رسمی سازمان سنجش
زیست‌شناسی · زیست‌شناسی ۳ · فصل ۷: فناوری‌های نوین زیستی
با توجه به اطلاعات کتاب درسی و در جریان نخستین ژن‌درمانی موفقیت‌آمیز در سال ۱۹۹۰، بر روی دختربچه‌ای با نوعی نقص ژنی، کدام مرحله انجام شد؟
نمایش پاسخ و پاسخ تشریحی
پاسخ درست: گزینهٔ ۴ (کلید رسمی سازمان سنجش)
پاسخ تشریحی
برای پاسخ، باید مراحل ژن‌درمانی را از روش‌هایی مانند تولید پروتئین نوترکیب در باکتری و پیوند مغز استخوان جدا کنیم.
۱. هدف درمان چه بود؟
در این بیمار، ژن معیوب نمی‌توانست آنزیم مهمی برای فعالیت دستگاه ایمنی تولید کند. هدف، رساندن نسخهٔ سالم ژن به یاخته‌های بیمار بود تا آنزیم موردنیاز ساخته شود (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۱۰۴).
۲. کدام یاخته‌ها دریافت‌کنندهٔ ژن بودند؟
ابتدا لنفوسیت‌ها را از خون بیمار جدا و بیرون از بدن کشت دادند. پس از انتقال ژن سالم، این یاخته‌ها به بدن بیمار بازگردانده شدند؛ بنابراین، باکتری دریافت‌کنندهٔ ویروس نبود (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۱۰۴).
۳. ناقل ویروسی چگونه آماده شد؟
طبق شکل مراحل ژن‌درمانی، ویروس را در آزمایشگاه تغییر می‌دهند تا نتواند تکثیر شود. حذف بخشی از مادهٔ ژنتیکی ویروس که برای تکثیر آن لازم است، در همین مرحلهٔ آماده‌سازی ناقل انجام می‌شود. سپس ژن سالم در ناقل جاسازی و به یاختهٔ بیمار منتقل می‌شود. پس «حذف بخشی از مادهٔ ژنتیکی ویروس» با مرحلهٔ ناتوان‌سازی ناقل از تکثیر مطابقت دارد (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۱۰۴، شکل ۱۵).
پاسخ: گزینهٔ ۴
چرا گزینه‌های دیگر نادرست‌اند
- گزینهٔ ۱: این گزینه از خلط «ژن سالم» با «مادهٔ وراثتی ناقل» ناشی می‌شود. ژن سالم را برای انتقال به یاختهٔ بیمار در ناقل جاسازی می‌کنند؛ قرار نیست ژنی دورشته‌ای را از درون رنای ویروس جدا کنند.
- گزینهٔ ۲: ممکن است مراحل تولید فراورده‌های نوترکیب در باکتری با ژن‌درمانی اشتباه گرفته شود. در این درمان، ویروس تغییریافته ژن سالم را به لنفوسیت‌های بیمار منتقل می‌کند، نه به باکتری.
- گزینهٔ ۳: منشأ مغز استخوانی یاخته‌های خونی می‌تواند گمراه‌کننده باشد، اما منشأ یاخته با محل تمایز آن یکسان نیست؛ لنفوسیت‌های T در تیموس تمایز می‌یابند. در درمان مورد سؤال، لنفوسیت‌ها را از خون بیمار جدا و کشت دادند؛ پیوند مغز استخوان نیز در کتاب به‌عنوان روشی دیگر مطرح شده است.
راهنمایی قدم‌به‌قدم (پیش از دیدن پاسخ)
- متن ژن‌درمانی و شکل مراحل آن در صفحهٔ ۱۰۴ را مرور کن؛ به آماده‌سازی ناقل ویروسی و نوع یاختهٔ دریافت‌کننده توجه کن.
- در این روش، یاخته‌های دریافت‌کننده از خون بیمار جدا می‌شوند و ویروس باید پیش از انتقال ژن سالم، توانایی تکثیر خود را از دست بدهد.
- برای تشخیص مرحلهٔ درست، به تغییری در مادهٔ وراثتی ناقل فکر کن که آن را از تکثیر مستقل ناتوان می‌کند، اما امکان انتقال ژن سالم را باقی می‌گذارد.