سوال ۳۱ · زیست‌شناسی
کنکور تجربی ۱۴۰۲ نوبت دوم · سوال ۳۱ · کلید رسمی سازمان سنجش
زیست‌شناسی · زیست‌شناسی ۳ · فصل ۷: فناوری‌های نوین زیستی
در کتاب درسی، تعدادی از دستاوردهای زیست‌فناوری در حوزهٔ پزشکی آمده است. انجام کدام مرحله یا مراحل زیر، جهت رسیدن به همهٔ این دستاوردها، به‌طور حتم، ضروری است؟
الف: بررسی ژن یا ژن‌های خاص
ب: خالص کردن زنجیره‌های پلی‌پپتیدی در آخرین مرحله
ج: انتقال قطعه‌ای از محتوای ژنی یک یاخته به یاختهٔ دریافت‌کنندهٔ دیگر
د: تکثیر نسخه‌های متعددی از دناهای نوترکیب به‌صورت مستقل از فامتن (کروموزوم) اصلی
نمایش پاسخ و پاسخ تشریحی
پاسخ درست: گزینهٔ ۴ (کلید رسمی سازمان سنجش)
پاسخ تشریحی
ملاک سؤال، یافتن مرحله‌ای است که برای «همهٔ دستاوردهای پزشکی موردنظر کتاب» ضروری باشد؛ نه مرحله‌ای که فقط در یک روش خاص انجام می‌شود.
۱. بررسی عبارت «الف»:
برای کاربرد هدفمند فناوری‌های ژنی در پزشکی، باید ژن یا ژن‌های مرتبط با هدف شناسایی و بررسی شوند؛ مثلاً در تولید انسولین، توالی‌های رمزکنندهٔ زنجیره‌های آن اهمیت دارند و در تولید واکسن نوترکیب، ژن مربوط به پادگن عامل بیماری‌زا انتخاب می‌شود. بنابراین بررسی ژنِ مرتبط، شرط مشترک موردنظر سؤال است. (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۱۰۲ و صفحات ۱۰۳–۱۰۴)
۲. بررسی عبارت «ب»:
قید «در آخرین مرحله» این عبارت را نادرست می‌کند. در روش تولید انسولینِ نشان‌داده‌شده در کتاب، ابتدا زنجیره‌های پلی‌پپتیدی خالص می‌شوند و سپس با ایجاد پیوندهایی به یکدیگر متصل می‌شوند تا انسولین فعال پدید آید. پس حتی در همین نمونه نیز خالص‌سازی، مرحلهٔ آخر نیست؛ افزون بر آن، محصول نهایی همهٔ کاربردهای پزشکی زیست‌فناوری، پلی‌پپتید خالص‌شده نیست. (زیست‌شناسی ۳، صفحات ۱۰۳–۱۰۴، شکل ۱۴)
۳. بررسی عبارت «ج»:
باید بین «ورود یک قطعه دنا به یاخته» و «انتقال بخشی از محتوای ژنی یک یاخته به یاختهٔ دیگر» تفاوت گذاشت. کتاب در شرح تولید انسولین بیان می‌کند که دو توالی دنا برای رمز کردن زنجیره‌های انسولین ساخته شدند و سپس به کمک دیسک به باکتری انتقال یافتند. بنابراین لازم نیست دنای واردشده حتماً از محتوای ژنی یک یاختهٔ مبدأ جدا شده باشد؛ در نتیجه، عبارت «ج» ضرورت همگانی ندارد. (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۱۰۲)
۴. بررسی عبارت «د»:
تکثیر مستقل از فامتن اصلی، ویژگی روشی است که در آن از ناقلی مانند دیسک استفاده می‌شود؛ نمی‌توان آن را شرط همهٔ دستاوردهای پزشکی دانست. برای نمونه، در ژن‌درمانی هدف، فراهم‌کردن عملکرد ژن سالم در یاختهٔ هدف است، نه الزاماً تولید نسخه‌های متعدد دنای نوترکیب به‌صورت مستقل از فامتن. همچنین کتاب، تولید انبوه ژن را تنها «یکی از اهداف» مهندسی ژنتیک معرفی می‌کند، نه هدف اجباری تمام کاربردهای آن. (زیست‌شناسی ۳، صفحات ۹۳–۹۴ و ۱۰۳–۱۰۴)
در نتیجه، فقط عبارت «الف» ضرورت عمومیِ موردنظر سؤال را دارد.
پاسخ: گزینهٔ ۴
چرا گزینه‌های دیگر نادرست‌اند
- گزینهٔ ۱: ممکن است مراحل یک روش رایج مهندسی ژنتیک را به همهٔ کاربردهای پزشکی زیست‌فناوری تعمیم دهید؛ اما خالص‌سازی نهایی پلی‌پپتیدها، انتقال ژن از یک یاختهٔ مبدأ و تکثیر مستقل دنای نوترکیب، همگی الزام عمومی ندارند.
- گزینهٔ ۲: این گزینه از یکسان دانستن «وارد کردن ژن به یاخته» با «انتقال بخشی از محتوای ژنی یک یاخته به یاخته‌ای دیگر» ناشی می‌شود. در روش تولید انسولینِ کتاب، توالی‌های دنای موردنیاز ساخته شده‌اند؛ بنابراین الزاماً از یاختهٔ دیگری گرفته نشده‌اند.
- گزینهٔ ۳: علاوه بر ضروری دانستن انتقال ژن از یک یاختهٔ مبدأ، ممکن است خالص‌سازی را آخرین مرحلهٔ تولید انسولین تصور کنید. در شکل کتاب، پس از خالص‌سازی زنجیره‌ها، اتصال آن‌ها برای ساخت انسولین فعال انجام می‌شود.
راهنمایی قدم‌به‌قدم (پیش از دیدن پاسخ)
- به قیدهای «همهٔ این دستاوردها» و «به‌طور حتم» توجه کنید؛ مراحل یک نمونهٔ خاص را نباید به تمام کاربردهای پزشکی تعمیم داد.
- شکل مراحل تولید انسولین را مرور کنید: آیا کار با خالص‌سازی زنجیره‌ها پایان می‌یابد؟ همچنین دقت کنید کتاب دربارهٔ منشأ توالی‌های دنای موردنیاز چه می‌گوید.
- برای رد یک ضرورت عمومی، یافتن یک مورد نقض کافی است. پس از بررسی منشأ دنا، مرحلهٔ پایانی تولید انسولین و تفاوت تکثیر دیسک با سایر کاربردها، مشخص کنید کدام مورد همچنان شرط مشترک باقی می‌ماند.