سوال ۳۰ · زیست‌شناسی
کنکور تجربی ۱۴۰۲ نوبت دوم · سوال ۳۰ · کلید رسمی سازمان سنجش
زیست‌شناسی · زیست‌شناسی ۱ · فصل ۴: گردش مواد در بدن
با توجه به اطلاعات کتاب درسی و با درنظر گرفتن اتفاقاتی که در ارتباط با یک چرخة ضربان قلب در انسان باید رخ دهد و با فرض اینکه اتفاقات مربوط به چرخه یا چرخه‌های قبلی ضربان قلب، مدنظر قرار نگیرد، کدام مورد نادرست است؟
نمایش پاسخ و پاسخ تشریحی
پاسخ درست: گزینهٔ ۲ (کلید رسمی سازمان سنجش)
پاسخ تشریحی
برای حل سؤال باید «ترتیب مراحل چرخهٔ قلبی» را از «ترتیب انتشار پیام الکتریکی» تفکیک کنیم و قیدِ کنارگذاشتن رویدادهای چرخه‌های قبلی را در نظر بگیریم.
گام اول: تعیین مراحل چرخه
طبق کتاب، مرحلهٔ اول استراحت عمومی با مدت حدود ، مرحلهٔ دوم انقباض دهلیزی با مدت حدود و مرحلهٔ سوم انقباض بطنی با مدت حدود است. بنابراین کوتاه‌ترین مرحله، انقباض دهلیزی است. (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۵۲–۵۳)
گام دوم: مرور مسیر پیام الکتریکی
پیام در گره سینوسی ـ دهلیزی یا پیشاهنگ ایجاد می‌شود و از طریق رشته‌های هادی به گره دهلیزی ـ بطنی، واقع در عقب دریچهٔ سه‌لختی، می‌رسد. سپس از راه رشته‌های دیوارهٔ بین دو بطن به سمت نوک قلب هدایت می‌شود و در دیوارهٔ بطن‌ها انتشار می‌یابد؛ در نتیجه، انقباض بطن‌ها از پایین به بالا پیش می‌رود. (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۵۲، متن و شکل شبکهٔ هادی و فعالیت ۲)
گام سوم: بررسی گزینه‌ها
ـ گزینهٔ ۱ درست است: کوتاه‌ترین مرحله، انقباض دهلیزی است. در روند طبیعی تحریک دهلیزها، پیامِ ایجادشده در گره پیشاهنگ از مسیرهای هادی به گره دهلیزی ـ بطنی نیز منتقل می‌شود؛ محل این گره همان عقب دریچهٔ سه‌لختی است.
ـ گزینهٔ ۲ نادرست است: مرحلهٔ اول، استراحت عمومی است؛ اما انتشار پیام در اطراف بطن‌ها تا نزدیکی لایهٔ عایق دهلیزی ـ بطنی، با تحریک و انقباض بطن‌ها ارتباط دارد، نه با فراهم‌کردن مرحلهٔ اولِ همان چرخه. اگر بخواهیم انقباض بطنیِ پیش از این استراحت را در نظر بگیریم، به چرخهٔ قبلی ارجاع داده‌ایم که صورت سؤال صریحاً آن را کنار گذاشته است.
ـ گزینهٔ ۳ درست است: مرحلهٔ سوم، انقباض بطنی است. برای وقوع طبیعی آن، پیام باید از رشته‌های هادیِ دیوارهٔ بین دو بطن به سمت نوک قلب برود و سپس در دیوارهٔ بطن‌ها منتشر شود.
ـ گزینهٔ ۴ درست است: مرحلهٔ دوم، انقباض دهلیزی است و تحریک لازم برای آن با ایجاد پیام الکتریکی در یاخته‌های گره سینوسی ـ دهلیزی آغاز می‌شود.
پاسخ: گزینهٔ ۲
چرا گزینه‌های دیگر نادرست‌اند
- گزینهٔ ۱: ممکن است انتقال پیام به گره دهلیزی ـ بطنی را فقط مربوط به انقباض بطن‌ها بدانید و این عبارت را نادرست انتخاب کنید؛ اما در جریان تحریک دهلیزها، پیام از گره پیشاهنگ به گره دوم، در عقب دریچهٔ سه‌لختی، نیز منتقل می‌شود. کوتاه‌ترین مرحله همان انقباض دهلیزی است و عبارت با مسیر طبیعی هدایت پیام سازگار است.
- گزینهٔ ۳: ممکن است تصور کنید پیام انقباض بطنی باید از بالای بطن‌ها به دیوارهٔ آن‌ها منتشر شود؛ درحالی‌که ابتدا از راه رشته‌های دیوارهٔ بین دو بطن به سمت نوک قلب هدایت می‌شود. بنابراین این رویداد برای انقباض بطنی، یعنی مرحلهٔ سوم، لازم است و عبارت درست است.
- گزینهٔ ۴: ممکن است چون گره سینوسی ـ دهلیزی آغازکنندهٔ ضربان است، فعالیت آن را به مرحلهٔ اولِ شماره‌گذاری کتاب نسبت دهید؛ اما مرحلهٔ اول استراحت عمومی و مرحلهٔ دوم انقباض دهلیزی است. ایجاد پیام در این گره، مقدمهٔ تحریک و انقباض دهلیزهاست؛ پس عبارت درست است.
راهنمایی قدم‌به‌قدم (پیش از دیدن پاسخ)
- ابتدا ترتیب سه مرحلهٔ چرخهٔ قلبی و مدت هرکدام را از شکل چرخهٔ ضربان قلب به یاد بیاورید؛ سپس آن‌ها را با مسیر شبکهٔ هادی تطبیق دهید.
- شماره‌گذاری کتاب از استراحت عمومی آغاز می‌شود، نه از ایجاد پیام در گره پیشاهنگ. کوتاه‌ترین مرحله نیز انقباض دهلیزی است.
- برای بررسی عبارت مربوط به آغاز چرخه، دقت کنید که انتشار پیام در دیوارهٔ بطن‌ها مقدمهٔ انقباض آن‌هاست؛ طبق فرض سؤال، نمی‌توان رویدادهای چرخهٔ قبلی را پیش‌نیاز چرخهٔ موردنظر محسوب کرد.