سوال ۲۹ · زیست‌شناسی
کنکور تجربی ۱۴۰۳ نوبت دوم · سوال ۲۹ · کلید رسمی سازمان سنجش
زیست‌شناسی · زیست‌شناسی ۲ · فصل ۷: تولیدمثل
در ارتباط با چرخهٔ تخمدانی و دورهٔ جنسی یک خانم جوان، چند مورد زیر صحیح است؟
الف: هورمونی که توسط جسم زرد ترشح می‌شود، عامل اصلی رشد انبانک (فولیکول) و تمایز مامیاخته (اووسیت) است.
ب: هورمونی که فعالیت ترشحی جسم زرد را افزایش می‌دهد، در ابتدای دورهٔ جنسی، افزایش می‌یابد.
ج: هورمونی که باعث می‌شود ضخامت و چین‌خوردگی و اندوختهٔ خونی رحم افزایش یابد، در حدود نیمهٔ دورهٔ جنسی افزایش می‌یابد.
د: هورمونی که با رشد انبانک (فولیکول) افزایش می‌یابد، میزان آن در زمان‌های متفاوت دورهٔ جنسی نقش‌های متفاوتی دارد.
نمایش پاسخ و پاسخ تشریحی
پاسخ درست: گزینهٔ ۳ (کلید رسمی سازمان سنجش)
پاسخ تشریحی
برای پاسخ، هورمون توصیف‌شده در هر عبارت را شناسایی می‌کنیم و سپس درستی ویژگی‌های آن را می‌سنجیم.
الف) نادرست است. هورمون اصلی تحریک‌کنندهٔ رشد انبانک و نمو مامیاخته، است که از هیپوفیز پیشین ترشح می‌شود. با اثر این هورمون، انبانک رشد می‌کند، مامیاخته بزرگ می‌شود و تعداد یاخته‌های انبانکی افزایش می‌یابد. جسم زرد، استروژن و پروژسترون ترشح می‌کند، نه . هرچند استروژن به رشد بیشتر انبانک کمک می‌کند، نباید این اثر را با نقش اصلی یکی دانست. (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۱۰۴ و صفحات ۱۰۵–۱۰۶)
ب) درست است. هورمون موردنظر است؛ فعالیت ترشحی جسم زرد تحت تأثیر این هورمون ادامه می‌یابد. در آغاز دوره، پایین بودن استروژن و پروژسترون زمینهٔ افزایش ترشح هورمون آزادکنندهٔ هیپوتالاموس و سپس افزایش ترشح و را فراهم می‌کند. پس افزایش منحصر به جهش نزدیک تخمک‌گذاری نیست. همچنین لازم نیست هنگام افزایش آغازین آن، جسم زردِ دورهٔ جدید تشکیل شده باشد. (زیست‌شناسی ۲، صفحات ۱۰۵–۱۰۷)
ج) درست است. هورمون موردنظر استروژن است که رشد و ضخیم‌شدن لایهٔ داخلی رحم را تحریک می‌کند. در جریان رشد و نمو این لایه، چین‌خوردگی‌ها و اندوختهٔ خونی آن نیز افزایش می‌یابد. نزدیک تخمک‌گذاری، یعنی حدود نیمهٔ دوره، ترشح استروژن از انبانک بالغ افزایش شدیدی پیدا می‌کند؛ بنابراین زمان افزایش هورمون نیز درست بیان شده است. (زیست‌شناسی ۲، صفحات ۱۰۵–۱۰۷)
د) درست است. هم‌زمان با رشد انبانک، میزان استروژن افزایش می‌یابد، اما اثر تنظیمی آن در طول دوره یکسان نیست: افزایش تدریجی و اندک استروژن با بازخورد منفی، آزاد شدن و را مهار می‌کند؛ در مقابل، افزایش شدید آن نزدیک تخمک‌گذاری، با بازخورد مثبت موجب آزاد شدن مقدار زیادی از این دو هورمون می‌شود. بنابراین میزان استروژن در زمان‌های متفاوت دوره، آثار تنظیمی متفاوتی دارد. (زیست‌شناسی ۲، صفحات ۱۰۶–۱۰۷)
در نتیجه، عبارت‌های «ب»، «ج» و «د» صحیح‌اند و تعداد عبارت‌های صحیح برابر با است.
پاسخ: گزینهٔ ۳
چرا گزینه‌های دیگر نادرست‌اند
- گزینهٔ ۱: ممکن است با درست دانستن فقط عبارت «د»، افزایش هورمون‌های هیپوفیزی در آغاز دوره و افزایش استروژن نزدیک تخمک‌گذاری را نادیده بگیرید. درحالی‌که عبارت‌های «ب» و «ج» نیز درست‌اند.
- گزینهٔ ۲: ممکن است عبارت «ب» را نادرست بدانید، چون افزایش هورمون را فقط به جهش نزدیک تخمک‌گذاری محدود می‌کنید؛ اما ترشح این هورمون در آغاز دوره نیز افزایش می‌یابد، هرچند این افزایش با جهش میانهٔ دوره متفاوت است.
- گزینهٔ ۴: ممکن است اثر استروژن بر رشد بیشتر انبانک را با نقش اصلی در رشد انبانک و نمو مامیاخته اشتباه بگیرید و عبارت «الف» را هم بپذیرید. جسم زرد استروژن و پروژسترون ترشح می‌کند، نه ؛ بنابراین همهٔ عبارت‌ها صحیح نیستند.
راهنمایی قدم‌به‌قدم (پیش از دیدن پاسخ)
- نقش هورمون‌های هیپوفیز پیشین را از نقش هورمون‌های تخمدانی جدا کنید؛ سپس تغییرات آن‌ها را در آغاز دوره، نزدیک تخمک‌گذاری و مرحلهٔ جسم زردی به یاد آورید.
- برای بررسی «الف» و «ب»، هورمون اصلی تحریک‌کنندهٔ رشد انبانک و هورمون پشتیبان فعالیت جسم زرد را مشخص کنید. توجه کنید که افزایش هورمون پشتیبان جسم زرد فقط به جهش نزدیک تخمک‌گذاری محدود نیست.
- برای بررسی دو عبارت پایانی، هورمون افزایندهٔ رشد دیوارهٔ رحم را شناسایی کنید و اثر افزایش اندک آن را با اثر افزایش شدیدش نزدیک تخمک‌گذاری مقایسه کنید؛ سپس عبارت‌های پذیرفته‌شده را بشمارید.