سوال ۱۵۵ · زیست‌شناسی
کنکور تجربی ۱۴۰۱ · سوال ۱۵۵ · کلید رسمی سازمان سنجش
زیست‌شناسی · زیست‌شناسی ۱ · فصل ۴: گردش مواد در بدن
این سوال در دفترچه شکل دارد؛ این‌جا شکل به‌صورت متنی توصیف شده است.
کدام مورد، برای تکمیل عبارت زیر مناسب است؟
«قلب در نقطهٔ ............... از نظر وضعیت دریچهٔ سینی به نقطهٔ ............... شباهت و از نظر وضعیت دریچهٔ دهلیزی بطنی با نقطهٔ ............... تفاوت دارد.»
شکل: نوار قلب (ECG) یک چرخهٔ قلبی: نقطهٔ A روی موج کوچک P (برآمدگی پیش از مجموعهٔ QRS)، سپس مجموعهٔ QRS با قلهٔ بلند، نقطهٔ B بلافاصله پس از QRS در ابتدای قطعهٔ ST (پس از فرورفتگی S) روی خط پایه، نقطهٔ C روی قلهٔ موج T، و نقطهٔ D پس از موج T روی خط پایه در انتهای نوار.
نمایش پاسخ و پاسخ تشریحی
پاسخ درست: گزینهٔ ۴ (کلید رسمی سازمان سنجش)
پاسخ تشریحی
برای بررسی عبارت باید فعالیت الکتریکی قلب را از وضعیت مکانیکی آن تفکیک کنیم. کتاب توضیح می‌دهد که انقباض هر بخش اندکی پس از شروع فعالیت الکتریکی آن رخ می‌دهد و موج اندکی پیش از پایان انقباض بطنی ثبت می‌شود (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۵۴).
۱. قاعدهٔ عملکرد دریچه‌ها
باز و بسته‌شدن دریچه‌ها به اختلاف فشار دو طرف آنها وابسته است. دریچه‌های دهلیزی‌ـ‌بطنی هنگام انقباض بطن‌ها مانع بازگشت خون به دهلیزها می‌شوند و دریچه‌های سینی از بازگشت خون سرخرگ‌ها به بطن‌ها جلوگیری می‌کنند (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۴۹). در مرحلهٔ پرشدن بطن‌ها، دریچه‌های دهلیزی‌ـ‌بطنی باز و دریچه‌های سینی بسته‌اند؛ هنگام خروج خون از بطن‌ها، وضعیت برعکس است (زیست‌شناسی ۱، صفحه‌های ۵۲–۵۳).
۲. وضعیت نقاط در برداشت موردنظر پاسخ‌نامه
- در ، بطن‌ها هنوز وارد مرحلهٔ خروج خون نشده‌اند؛ دریچه‌های سینی بسته و دریچه‌های دهلیزی‌ـ‌بطنی بازند.
- در ، طبق برداشت موردنظر سؤال، خروج خون از بطن‌ها در جریان است؛ دریچه‌های سینی باز و دریچه‌های دهلیزی‌ـ‌بطنی بسته‌اند.
- برای رسیدن به پاسخ تأییدشده، باید را مربوط به آغاز استراحت بطنی، پس از بسته‌شدن دریچه‌های سینی و پیش از بازشدن دریچه‌های دهلیزی‌ـ‌بطنی در نظر گرفت؛ در این فاصله هر دو گروه دریچه بسته‌اند.
- در ، قلب در استراحت عمومی و بطن‌ها در حال پرشدن‌اند؛ دریچه‌های سینی بسته و دریچه‌های دهلیزی‌ـ‌بطنی بازند.
۳. مقایسهٔ لازم
با این تفسیر، در و دریچه‌های سینی بسته‌اند؛ پس از این نظر شباهت دارند. در مقابل، دریچه‌های دهلیزی‌ـ‌بطنی در بسته و در بازند؛ پس از این نظر تفاوت دارند. بنابراین ترتیب موردنظر، است.
نکتهٔ دقت علمی: توصیف ارائه‌شده از شکل، را دقیقاً روی قلهٔ موج قرار داده است. از این جایگاه، بسته‌بودن دریچه‌های سینی نتیجه نمی‌شود؛ زیرا مطابق کتاب، موج پیش از پایان انقباض بطنی ثبت می‌شود. بنابراین پاسخ تأییدشده تنها با تفسیر بالا از جایگاه قابل توضیح است و توصیف فعلی شکل برای نتیجه‌گیری قطعی دربارهٔ آن کافی نیست.
پاسخ: گزینهٔ ۴
چرا گزینه‌های دیگر نادرست‌اند
- گزینهٔ ۱: ممکن است دانش‌آموز بسته‌بودن دریچه‌های سینی در ابتدای انقباض بطنی را به نقطهٔ B تعمیم دهد؛ اما در برداشت موردنظر سؤال، B در مرحلهٔ خروج خون و بازبودن دریچه‌های سینی است، برخلاف A. همچنین دریچه‌های دهلیزی‌ـ‌بطنی در A و D هر دو بازند؛ پس شرط تفاوت برقرار نیست.
- گزینهٔ ۲: قرارگرفتن B و D روی خط پایه ممکن است به‌اشتباه نشانهٔ یکسان‌بودن وضعیت مکانیکی قلب تلقی شود. درحالی‌که در برداشت موردنظر سؤال، دریچه‌های سینی در B باز و در D بسته‌اند؛ بنابراین شرط شباهت برقرار نیست.
- گزینهٔ ۳: در برداشت موردنظر طراح، دریچه‌های سینی در C و A بسته‌اند و این بخش می‌تواند دانش‌آموز را به انتخاب این گزینه بکشاند؛ اما دریچه‌های دهلیزی‌ـ‌بطنی در C و B نیز هر دو بسته‌اند و شرط تفاوت برقرار نمی‌شود.
راهنمایی قدم‌به‌قدم (پیش از دیدن پاسخ)
- ارتباط موج‌های نوار قلب با رویدادهای مکانیکی را مرور کن: فعالیت الکتریکی و انقباض دقیقاً هم‌زمان نیستند. سپس وضعیت دریچه‌ها را در مراحل چرخهٔ قلبی به یاد بیاور.
- دو شرط عبارت را جدا بررسی کن: ابتدا وضعیت دریچه‌های سینی را در دو نقطهٔ نخست مقایسه کن؛ سپس وضعیت دریچه‌های دهلیزی‌ـ‌بطنی را در نقطهٔ نخست و سوم بسنج.
- بین پایان خروج خون از بطن‌ها و آغاز پرشدن آنها، فاصله‌ای وجود دارد که هر دو گروه دریچه بسته‌اند. برای تشخیص این وضعیت، محل دقیق نقطه نسبت به پایان انقباض بطنی اهمیت دارد، نه صرفاً نام موج.