سوالات زمین‌شناسی کنکور تجربی ۱۴۰۱ با پاسخ تشریحی

برای پاسخ، باید میان «شناخت عامل بیماری»، «تشخیص بیماری» و «درمان بیماری» تفاوت بگذاریم.

۱. عناصر و کانی‌های زمین می‌توانند از راه هوا، آب و غذا وارد بدن شوند و بر سلامت اثر بگذارند. حتی عناصر موردنیاز بدن نیز در صورت کمبود یا افزایش مقدارشان ممکن است سلامت را به خطر بیندازند؛ بنابراین موضوع این رشته فقط مواد سمی یا مناطق آلوده نیست (زمین‌شناسی، صفحات ۷۸–۷۹).

۲. کتاب در تعریف زمین‌شناسی پزشکی تأکید می‌کند که این رشته ماهیت درمانی ندارد، بلکه عوامل مؤثر در بروز بیماری‌های زمین‌زاد را بررسی می‌کند. پس محور اصلی آن، شناخت رابطهٔ مواد و عوامل زمین‌شناختی با ایجاد بیماری است (زمین‌شناسی، صفحهٔ ۷۹).

۳. در نتیجه، عبارتی که «شناسایی عوامل ایجادکنندهٔ بیماری‌های زمین‌زاد» را بیان می‌کند، هدف اصلی این رشته را دقیق‌تر معرفی می‌کند. شناسایی مناطق آلوده تنها بخشی از بررسی‌های مرتبط است؛ درمان و تشخیص خود بیماری نیز با بررسی عامل زمین‌زاد آن یکسان نیستند.

پاسخ: گزینهٔ ۳

۱. ابتدا اجزای کانسنگ را مشخص می‌کنیم. کانسنگ، علاوه بر کانه‌های ارزشمند، دارای موادی است که استخراج آن‌ها ارزش اقتصادی ندارد و «باطله» نامیده می‌شوند؛ بنابراین کانسنگ استخراج‌شده الزاماً ماده‌ای خالص و آمادهٔ مصرف نیست (زمین‌شناسی، صفحهٔ ۲۸–۲۹).

۲. در کانه‌آرایی، بخش ارزشمند کانسنگ از مواد باطله جدا می‌شود. حاصل این مرحله «کنسانتره» است؛ پس هدف، جدا کردن کانی‌های اقتصادی از مواد همراهِ بی‌ارزش است، نه جدا کردن خود فلز از ترکیب کانی (زمین‌شناسی، صفحهٔ ۳۱–۳۲).

۳. کنسانتره می‌تواند پس از این مرحله برای جداسازی فلز به کارخانهٔ ذوب منتقل شود. بنابراین گزینهٔ ۳ مرحلهٔ پس از کانه‌آرایی را بیان می‌کند؛ تراش کانی‌های قیمتی و جدایش طبیعی بر اثر کاهش سرعت عامل حمل نیز تعریف کانه‌آرایی نیستند. در نتیجه، گزینهٔ ۲ توصیف درست این فرایند است.

پاسخ: گزینهٔ ۲

برای پاسخ، باید نام گوهر را با ویژگی نوری آن تطبیق دهیم.

گام اول: کتاب در بخش پدیده‌های نوری گوهرها، «چشم گربه‌ای» را برای کانی کریزوبریل معرفی می‌کند. بنابراین عبارت گزینهٔ ۱، ویژگی درست این کانی را بیان می‌کند (زمین‌شناسی، صفحات ۳۲–۳۳).

گام دوم: شکل ۲–۹ نیز پدیدهٔ چشم گربه‌ای را در گوهر کریزوبریل نشان می‌دهد و این تطبیق را تأیید می‌کند (زمین‌شناسی، صفحات ۳۳–۳۵).

گام سوم: توصیف‌های دیگر به گوهرهای دیگری مربوط‌اند: نوع شفاف و سبز الیوین «زبرجد» است؛ معروف‌ترین و گران‌ترین نوع بریل «زمرد» نام دارد؛ و بازی رنگ و درخشش رنگین‌کمانی از پدیده‌های نوری اپال است، نه کریزوبریل (زمین‌شناسی، صفحات ۳۲–۳۵).

پاسخ: گزینهٔ ۱

برای پاسخ، باید «مبنای طبقه‌بندی مهندسی خاک‌ها» را از سایر ویژگی‌های مهم مصالح جدا کنیم.

۱. مجموعهٔ مورد نظر سؤال، شامل دانه‌بندی، مقدار مواد آلی و مقدار رطوبت است. دانه‌بندی به اندازه و توزیع اندازهٔ ذرات خاک مربوط می‌شود. کتاب نیز بر اهمیت اندازهٔ ذرات تأکید کرده و خاک‌ها را بر همین اساس به گروه‌های درشت‌دانه، متوسط‌دانه و ریزدانه تقسیم می‌کند (زمین‌شناسی، صفحهٔ ۱۰۵).

۲. مقدار رطوبت در رفتار مهندسی خاک اهمیت دارد. مطابق کتاب، افزایش رطوبت در مصالح ریزدانه می‌تواند پایداری آن‌ها را کاهش دهد و پس از عبور از حدی معین، موجب خمیری‌شدن و روان‌شدن خاک تحت وزن خودش شود (زمین‌شناسی، صفحهٔ ۱۰۵). مقدار مواد آلی نیز عامل دیگرِ مجموعهٔ طبقه‌بندی مورد سؤال است.

۳. نفوذپذیری، شکل و ارتباط دانه‌ها و شاخص خمیری ممکن است در بررسی رفتار یا انتخاب مصالح اهمیت داشته باشند؛ اما نباید صرفاً به دلیل مهندسی‌بودن این ویژگی‌ها، آن‌ها را جایگزین مجموعهٔ خواسته‌شده کرد. برای نمونه، کتاب مقاومت، نفوذپذیری و اندازهٔ دانه‌ها را از ویژگی‌های لازم برای انتخاب مصالح هر سازه می‌داند؛ این بحث با پرسش حاضر دربارهٔ مبنای طبقه‌بندی خاک‌ها تفاوت دارد (زمین‌شناسی، صفحهٔ ۱۰۵).

بنابراین، گزینه‌ای درست است که هر سه عامل دانه‌بندی، مقدار مواد آلی و مقدار رطوبت را در کنار هم آورده باشد.

پاسخ: گزینهٔ ۱

۱. ابتدا نوع مرز را مشخص می‌کنیم. پیکان‌ها به‌سوی یکدیگرند و ورقهٔ سمت چپ به زیر ورقهٔ سمت راست فرو می‌رود؛ بنابراین با یک مرز همگرا و فرورانش روبه‌رو هستیم. چون هر دو ورقه اقیانوسی‌اند، این فرایند از نوع فرورانش اقیانوسی به زیر اقیانوسی است.

۲. طبق مبحث مرحلهٔ افول در چرخهٔ ویلسون، فرورانش ورقهٔ اقیانوسی به زیر ورقهٔ اقیانوسی دیگر، با تشکیل درازگودال و جزایر قوسی همراه است (زمین‌شناسی، صفحهٔ ۶۱). درازگودال در محل خم‌شدن ورقهٔ فرورونده ایجاد می‌شود و جزایر قوسی حاصل فعالیت آتشفشانی روی ورقهٔ بالایی‌اند.

۳. در شکل، فرورانش نمایش داده شده، اما جزایر آتشفشانیِ روی ورقهٔ بالایی رسم نشده‌اند؛ بنابراین پدیده‌ای که شکل برای کامل‌شدن کم دارد، «جزایر قوسی» است. دقت کنیم که سؤال دربارهٔ پدیدهٔ جاافتاده از این شکل است، نه هر پدیده‌ای که در تصویر دیده نمی‌شود. پشتهٔ میان‌اقیانوسی به دورشدن ورقه‌ها مربوط است و تشکیل رشته‌کوه‌های حاصل از برخورد قاره‌ها نیز با وضعیت این مقطع تفاوت دارد (زمین‌شناسی، صفحهٔ ۶۱).

پاسخ: گزینهٔ ۲

برای پاسخ، باید سه ویژگی را با هم تطبیق دهیم: جنس سنگ مخزن، ساختار نفتگیر و منطقهٔ اصلی تمرکز ذخایر.

۱. جنس سنگ مخزن: کتاب بیان می‌کند که بیشتر ذخایر نفت ایران در لایه‌های سنگ آهک جای دارند؛ پس باید به‌دنبال گزینه‌ای باشیم که با مخزن آهکی سازگار باشد (زمین‌شناسی، صفحات ۱۱۹–۱۲۰).

۲. ساختار نفتگیر: در جدول پهنه‌های زمین‌ساختی، وجود چین‌های پیاپیِ تاقدیسی و ناودیسی از ویژگی‌های زاگرس معرفی شده است (زمین‌شناسی، صفحهٔ ۱۱۴). در نفتگیر تاقدیسی، نفت در بخش بالایی سنگ مخزن و زیر پوش‌سنگ نفوذناپذیر به دام می‌افتد. بنابراین، ترکیب ساختار تاقدیسی با لایه‌های مخزن آهکی، «تاقدیس‌های آهکی» را مشخص می‌کند.

۳. منطقه: کتاب، جنوب و غرب ایران، به‌ویژه زاگرس و خلیج‌فارس، را از مناطق اصلی ذخایر نفت و گاز معرفی می‌کند (زمین‌شناسی، صفحات ۱۱۹–۱۲۰). همچنین در جدول پهنه‌ها، نفت و گاز از منابع اقتصادی شاخص زاگرس‌اند (زمین‌شناسی، صفحهٔ ۱۱۴).

در نتیجه، ذخایر نفت ایران به‌طور عمده در نفتگیرهای تاقدیسیِ آهکیِ منطقهٔ زاگرس قرار دارند. توجه کنید که سؤال دربارهٔ الگوی «عمده» است، نه همهٔ انواع نفتگیرهای موجود در ایران.

پاسخ: گزینهٔ ۳

برای پاسخ، باید رابطهٔ هر عنصر با بیماری را جداگانه مشخص کنیم و سپس ترتیب «ید، جیوه، کادمیم» را رعایت کنیم.

۱. ید و گواتر: ید از عناصر جزئیِ ضروری بدن است. کمبود آن در خاک و مواد غذایی می‌تواند موجب گواتر شود؛ در نمونهٔ «کمربند گواتر» نیز افزودن ید به رژیم غذایی، شیوع بیماری را کاهش داد. بنابراین، بیماری مربوط به عنصر اول، گواتر است. (زمین‌شناسی، صفحهٔ ۸۷)

۲. جیوه و میناماتا: مسمومیت با جیوه با بیماری میناماتا ارتباط دارد. پس در جایگاه دوم باید میناماتا قرار بگیرد.

۳. کادمیم و ایتای ایتای: در نمونهٔ مطرح‌شده در کتاب، ورود آب‌های آلوده به کادمیم از معدن سرب و روی به رودخانه و مزارع برنج ژاپن، موجب شیوع ایتای ایتای شد. از عوارض این بیماری، نرمی و تغییر شکل استخوان‌هاست و در افراد منطقه آسیب کلیوی نیز مشاهده شد. بنابراین، بیماری مربوط به عنصر سوم، ایتای ایتای است. (زمین‌شناسی، صفحه‌های ۸۳–۸۴)

در نتیجه، ترتیب بیماری‌ها «گواتر، میناماتا، ایتای ایتای» است.

پاسخ: گزینهٔ ۴

برای انتخاب سنگ مناسبِ پی سازه‌های بزرگ، باید دو ویژگی را هم‌زمان بررسی کنیم:

۱. مقاومت در برابر تنش‌های واردشده: وزن سازه و نیروهای وارد بر آن، به زمین پی منتقل می‌شوند. بنابراین سنگ پی باید مقاومت کافی داشته باشد تا دچار گسیختگی و نشست نشود. کتاب نیز در مثال سد، بر تحمل تنش‌های ناشی از وزن سد توسط سنگ‌های پی تأکید می‌کند (زمین‌شناسی، صفحهٔ ۹۶).

۲. نفوذناپذیری در برابر سیالات: عبور آب از درزه‌ها، شکستگی‌ها و حفره‌های سنگ می‌تواند مشکلاتی مانند نشت و فرار آب ایجاد کند. برای نمونه، کتاب توضیح می‌دهد که حفره‌های انحلالی در سنگ‌های پی سد ممکن است موجب فرار آب یا نشست زمین شوند؛ پس نفوذپذیری زیاد، ویژگی مطلوبی برای چنین پی‌هایی نیست (زمین‌شناسی، صفحه‌های ۹۶–۹۷).

در نتیجه، ترکیب مناسب در این سؤال «مقاومت بالا در برابر تنش‌های وارده» و «نفوذناپذیری در برابر سیالات» است. تورق نیز مزیت محسوب نمی‌شود؛ زیرا سنگ‌های متورقی مانند شیست می‌توانند سست و برای پی نامناسب باشند (زمین‌شناسی، صفحه‌های ۹۶–۹۷).

پاسخ: گزینهٔ ۲

برای پاسخ، باید «وجود ذخیرهٔ فلزی» را از «ارتباط تشکیل ذخیره با فعالیت ماگمایی» جدا کنیم و هر دو پهنهٔ هر گزینه را بررسی کنیم.

گام اول ـ شناسایی پهنهٔ آذرین و فلزدار: در جدول کتاب، سنگ‌های اصلی پهنهٔ ارومیه ـ دختر آذرین معرفی شده‌اند و ذخایر فلزی، به‌ویژه مس سرچشمه، از منابع اقتصادی آن هستند. این پهنه در ارتباط با فرورانش تتیس جوان به زیر ایران مرکزی شکل گرفته است؛ بنابراین فعالیت ماگمایی در ویژگی‌های زمین‌شناسی و فلززایی آن نقش مهمی دارد (زمین‌شناسی، صفحهٔ ۱۱۴).

گام دوم ـ بررسی شرق و جنوب شرق ایران: در جدول، برای کوه‌های شرق ایران و مکران، سنگ‌های رسوبی و آذرین و ذخایر فلزی مانند مس و کرومیت ذکر شده است. همچنین در مکران، فرورانش ورقهٔ اقیانوسی عمان و تشکیل آتشفشان‌های تفتان و بزمان، نشانهٔ فعالیت ماگمایی است. این ویژگی‌ها با ارتباط ذخایر فلزی شرق و جنوب شرق ایران با فعالیت‌های ماگمایی سازگارند (زمین‌شناسی، صفحهٔ ۱۱۴).

گام سوم ـ کنترل سایر جفت‌ها: البرز عمدتاً رسوبی و دارای ذخایر شاخص زغال‌سنگ است. زاگرس و کپه‌داغ نیز عمدتاً رسوبی‌اند و کتاب تأکید می‌کند که توان ذخایر فلزی آن‌ها کمتر است و بخش عمدهٔ ذخایر نفت و گاز کشور در این دو پهنه قرار دارد؛ بنابراین گزینه‌های دارای این پهنه‌ها پاسخ سؤال نیستند (زمین‌شناسی، صفحه‌های ۱۱۴ و ۱۱۵).

پس جفت «ارومیه ـ دختر» و «شرق و جنوب شرق ایران» با ویژگی موردنظر سؤال مطابقت دارد. واژهٔ «اغلب» نیز مهم است: لازم نیست همهٔ ذخایر این نواحی منشأ یکسانی داشته باشند.

پاسخ: گزینهٔ ۴

۱. ابتدا مشخص می‌کنیم سؤال دربارهٔ «انتقال و هدایت آب» است، نه مقدار آبی که آبخوان می‌تواند در خود ذخیره کند.

۲. دو ویژگی را از هم جدا می‌کنیم: تخلخل، بیانگر سهم فضاهای خالی و ظرفیت ذخیرهٔ آب است؛ در مقابل، نفوذپذیری مشخص می‌کند آب تا چه اندازه می‌تواند از خاک یا سنگ عبور کند. نفوذپذیری به ارتباط منافذ و اندازهٔ ذرات بستگی دارد (زمین‌شناسی، صفحهٔ ۴۶–۴۷).

۳. برای روشن شدن تفاوت، رس را در نظر بگیرید: با وجود تخلخل زیاد، به دلیل ریز بودن ذرات، نفوذپذیری بسیار کمی دارد. بنابراین، زیاد بودن فضای خالی یا آب ذخیره‌شده، به‌تنهایی توانایی هدایت آب را تضمین نمی‌کند (زمین‌شناسی، صفحهٔ ۴۶–۴۷).

پس ویژگی‌ای که توانایی آبخوان در انتقال و هدایت آب را نشان می‌دهد، «نفوذپذیری» است.

پاسخ: گزینهٔ ۳

۱. در تعیین سن مطلق یا پرتوسنجی، از تبدیل عنصر پرتوزای «والد» به عنصر پایدار «دختر» برای اندازه‌گیری زمان گذشته استفاده می‌شود (زمین‌شناسی، صفحهٔ ۱۸).

۲. شرط اصلیِ چنین ساعتی، قانون‌مند و قابل پیش‌بینی بودن واپاشی است. کتاب این ویژگی را با تعبیر «سرعت ثابت واپاشی» بیان می‌کند؛ بنابراین می‌توان از میزان پیشرفت واپاشی به زمان سپری‌شده پی برد (زمین‌شناسی، صفحهٔ ۱۸).

۳. نیمه‌عمر، مدت لازم برای تبدیل نیمی از عنصر والد به عنصر دختر است. با مشخص‌شدن تعداد نیمه‌عمرهای سپری‌شده، سن نمونه از رابطهٔ زیر به دست می‌آید:
$\text{سن نمونه}=\text{نیمه‌عمر}\times\text{تعداد نیمه‌عمرهای سپری‌شده}$
این رابطه نشان می‌دهد چرا منظم‌بودن روند واپاشی، مبنای تعیین سن است؛ نه جامدبودن فرآورده‌ها، فراوانی عنصر در سنگ‌ها یا زمان تشکیل‌شدن آن (زمین‌شناسی، صفحهٔ ۱۸).

پاسخ: گزینهٔ ۴

برای معرفی توف باید دو ویژگی را مشخص کنیم: «نوع سنگ» و «ذرات سازندۀ آن».

۱. تعیین نوع سنگ: تفرا نام ذرات جامدی است که هنگام فعالیت آتش‌فشان به هوا پرتاب می‌شوند. تجمع، به‌هم‌چسبیدن و سخت‌شدن این ذرات، سنگ‌های آذرآواری را پدید می‌آورد. توف نیز در همین گروه قرار دارد (زمین‌شناسی، صفحهٔ ۶۶–۶۷).

۲. شناسایی مادۀ سازندۀ توف: طبق کتاب، ته‌نشینی خاکستر آتش‌فشانی در محیط دریایی کم‌عمق به تشکیل توف آتش‌فشانی می‌انجامد؛ بنابراین ذرات سازندۀ توف، خاکستر هستند (زمین‌شناسی، صفحهٔ ۶۶–۶۷).

۳. مقایسۀ اندازۀ ذرات: در جدول اندازه‌های تفرا، خاکستر با اندازۀ کمتر از $2$ میلی‌متر، ریزترین گروه است؛ لاپیلی بین $2$ تا $32$ میلی‌متر و بلوک و بمب بزرگ‌تر از $32$ میلی‌متر هستند. پس توف، سنگی آذرآواری است که از کوچک‌ترین ذرات تفرا تشکیل می‌شود (زمین‌شناسی، صفحهٔ ۶۶–۶۷).

پاسخ: گزینهٔ ۲

۱. ملاک دسته‌بندی را مشخص می‌کنیم: در این سؤال، تفاوت اصلی میان اثر آب‌های سطحی و آب‌های زیرزمینی است، نه تفاوت میان انحلال و سایر فرایندها. کتاب توضیح می‌دهد که بخشی از آب بارش به‌صورت رواناب روی زمین حرکت می‌کند و بخشی با نفوذ به زمین، منابع آب زیرزمینی را تغذیه می‌کند (زمین‌شناسی، صفحات ۴۱–۴۲).

۲. سه مورد مرتبط با آب زیرزمینی را بررسی می‌کنیم:

• غار: غارهای آهکی در اثر نفوذ آب و انحلال تدریجی سنگ‌های انحلال‌پذیر ایجاد و گسترش می‌یابند.
• حفره‌های انحلالی بزرگ: این حفره‌ها نیز حاصل انحلال سنگ به‌وسیلهٔ آب هستند. کتاب، انحلال را از عوامل ایجاد فضاهای خالی ثانویه در سنگ معرفی می‌کند و سنگ‌های آهکی حفره‌دار را مناسب تشکیل آبخوان می‌داند (زمین‌شناسی، صفحهٔ ۴۶ و صفحات ۴۷–۴۸).
• سطح ایستابی: مرز بالایی منطقهٔ اشباع آب زیرزمینی است؛ در آبخوان آزاد، تراز آب چاه نشان‌دهندهٔ این سطح است. بنابراین، سطح ایستابی هم به آب زیرزمینی مربوط است، هرچند محصول انحلال سنگ نیست (زمین‌شناسی، صفحات ۴۷–۴۸).

۳. خندق را مقایسه می‌کنیم: خندق بر اثر فرسایش خاک و برداشت مواد به‌وسیلهٔ رواناب‌های متمرکز سطحی به وجود می‌آید. پس عامل اصلی تشکیل آن آب جاری در سطح زمین است، درحالی‌که سه مورد دیگر با آب زیرزمینی ارتباط دارند.

پاسخ: گزینهٔ ۱

برای مقایسهٔ توان تولید انرژی تورب‌ها، باید روند افزایش کیفیت در فرایند زغال‌شدگی را بررسی کنیم.

۱. تورب ماده‌ای نارس، پوک و متخلخل است که از انباشت و تجزیهٔ بقایای گیاهی در محیط باتلاقیِ فاقد اکسیژن تشکیل می‌شود. با مدفون‌شدن زیر رسوبات، فشار لایه‌های بالایی آن را فشرده‌تر می‌کند (زمین‌شناسی، صفحهٔ ۳۷–۳۸).

۲. در جریان فشرده‌شدن، آب و مواد فرّاری مانند کربن‌دی‌اکسید و متان از تورب خارج می‌شوند. بنابراین، پیشرفت این روند با کاهش مقدار این مواد و افزایش تراکم همراه است (زمین‌شناسی، صفحهٔ ۳۷–۳۸).

۳. خروج تدریجی آب و مواد فرّار موجب افزایش درصد کربن در مادهٔ باقی‌مانده می‌شود و کیفیت و توان تولید انرژی آن را بهبود می‌دهد. پس توربی که آب، کربن‌دی‌اکسید و متان کمتری داشته باشد و متراکم‌تر باشد، از نظر روند زغال‌شدگی توان تولید انرژی بهتری دارد. این مجموعه ویژگی‌ها در گزینهٔ سوم آمده است.

نکته: هرچند متان خودش سوخت است، در این سؤال معیار، تغییرات مادهٔ جامد در روند زغال‌شدگی است؛ در این روند، خروج متان همراه با سایر مواد فرّار با افزایش درصد کربن و بهبود کیفیت همراه می‌شود.

پاسخ: گزینهٔ ۳

۱. معیار سؤال را مشخص می‌کنیم: سؤال دربارهٔ جنس مواد اولیه‌ای است که از تخریب آن‌ها خاکِ باارزش‌تر برای کشاورزی ایجاد می‌شود، نه صرفاً موادی که قابلیت خردشدن دارند. ترکیب خاک به نوع سنگ مادر و عواملی مانند اقلیم وابسته است (زمین‌شناسی، صفحات ۵۲ و ۵۳).

۲. حکم مستقیم کتاب را به یاد می‌آوریم: خاک حاصل از تخریب اغلب سیلیکات‌ها و سنگ‌های فسفاتی، ارزش کشاورزی و صنعتی زیادی دارد. بنابراین ترکیب «سیلیکاتی و فسفاتی» با مطلب کتاب مطابقت دارد (زمین‌شناسی، صفحهٔ ۵۳).

۳. نمونهٔ کتاب را بررسی می‌کنیم: هوازدگی شیمیایی فلدسپارها می‌تواند کانی‌های رسی مانند کائولینیت ایجاد کند. این فرایند در تشکیل خاک اهمیت دارد؛ البته نباید نتیجه گرفت که خاکِ کاملاً رسی بهترین خاک کشاورزی است، زیرا کتاب مخلوط مناسب ماسه، رس و گیاخاک را برای حاصلخیزی مطلوب می‌داند (زمین‌شناسی، صفحهٔ ۵۳).

۴. دام اصلی سؤال، اشتباه‌گرفتن «سیلیسی» با «سیلیکاتی» است. کوارتز در بیشتر اقلیم‌ها در برابر هوازدگی شیمیایی بسیار مقاوم است؛ ازاین‌رو خاک حاصل از سنگ‌های غنی از آن معمولاً شنی و ماسه‌ای است و ارزش کشاورزی کمی دارد. چنین خاکی آب و مواد مغذی را به‌خوبی حفظ نمی‌کند. همچنین واژهٔ «اغلب» مهم است: حکم کتاب را نباید به همهٔ سیلیکات‌ها تعمیم داد (زمین‌شناسی، صفحهٔ ۵۳).

پاسخ: گزینهٔ ۴

برای پاسخ، باید «تشکیل از یک ماگمای اولیه» را از «قرارگرفتن کانسنگ‌ها در کنار هم در توده‌سنگ حاصل» جدا کنیم.

۱. در آغاز سرد شدن ماگما، کانی‌هایی مانند کرومیت و مگنتیت زودتر متبلور می‌شوند. این کانی‌ها به‌علت چگالی بیشتر نسبت به مذاب باقی‌مانده، در کف اتاقک ماگمایی ته‌نشین می‌شوند؛ بنابراین کروم در بخش‌های حاصل از تبلور و ته‌نشینی اولیه تمرکز می‌یابد. (زمین‌شناسی، صفحه‌های ۲۹–۳۰)

۲. با ادامهٔ تبلور و جدا شدن کانی‌های اولیه، ترکیب مذاب باقی‌مانده تغییر می‌کند. این جدایش همان نکتهٔ اساسی «تبلور بخشی» است و باعث می‌شود از یک ماگمای اولیه، سنگ‌هایی با ترکیب‌های متفاوت تشکیل شوند. سرد شدن بسیار آهسته، فرصت تبلور و جدایش کانی‌ها را فراهم می‌کند. (زمین‌شناسی، صفحهٔ ۲۷)

۳. در مراحل پایانی، افزایش نسبی آب و مواد فرار در مذاب باقی‌مانده، دمای انجماد را پایین می‌آورد و شرایط تبلور طولانی و رشد بلورهای درشت پگماتیتی را فراهم می‌کند. پگماتیت‌ها می‌توانند منبع مهم لیتیم باشند؛ پس تمرکز لیتیم با مذاب باقی‌مانده و محصولات مراحل پایانی ارتباط دارد. (زمین‌شناسی، صفحه‌های ۲۹–۳۰)

۴. در نتیجه، کانسنگ کرومِ وابسته به مراحل اولیه و کانسنگ لیتیمِ وابسته به پگماتیت‌های پایانی، از نظر مرحله و محل تمرکز از یکدیگر جدا می‌شوند؛ بنابراین در چارچوب فرایند مطرح‌شده در سؤال، قرارگرفتن آن‌ها در کنار هم تقریباً غیرممکن است. در مقابل، آهن، نیکل و پلاتین همگی در کتاب از عناصر کانسنگ‌های ماگمایی معرفی شده‌اند و جفت‌های دیگر چنین تقابل آشکاری میان مراحل اولیه و پایانی ندارند. (زمین‌شناسی، صفحه‌های ۲۹–۳۰)

پاسخ: گزینهٔ ۳