سوال ۲۵۷ · زمین‌شناسی
کنکور تجربی ۱۴۰۱ · سوال ۲۵۷ · کلید رسمی سازمان سنجش
زمین‌شناسی · زمین‌شناسی · فصل ۴: پویایی زمین
کدام عبارت، «توف» را بهتر معرفی می‌کند؟
نمایش پاسخ و پاسخ تشریحی
پاسخ درست: گزینهٔ ۲ (کلید رسمی سازمان سنجش)
پاسخ تشریحی
برای معرفی توف باید دو ویژگی را مشخص کنیم: «نوع سنگ» و «ذرات سازندۀ آن».
۱. تعیین نوع سنگ: تفرا نام ذرات جامدی است که هنگام فعالیت آتش‌فشان به هوا پرتاب می‌شوند. تجمع، به‌هم‌چسبیدن و سخت‌شدن این ذرات، سنگ‌های آذرآواری را پدید می‌آورد. توف نیز در همین گروه قرار دارد (زمین‌شناسی، صفحهٔ ۶۶–۶۷).
۲. شناسایی مادۀ سازندۀ توف: طبق کتاب، ته‌نشینی خاکستر آتش‌فشانی در محیط دریایی کم‌عمق به تشکیل توف آتش‌فشانی می‌انجامد؛ بنابراین ذرات سازندۀ توف، خاکستر هستند (زمین‌شناسی، صفحهٔ ۶۶–۶۷).
۳. مقایسۀ اندازۀ ذرات: در جدول اندازه‌های تفرا، خاکستر با اندازۀ کمتر از میلی‌متر، ریزترین گروه است؛ لاپیلی بین تا میلی‌متر و بلوک و بمب بزرگ‌تر از میلی‌متر هستند. پس توف، سنگی آذرآواری است که از کوچک‌ترین ذرات تفرا تشکیل می‌شود (زمین‌شناسی، صفحهٔ ۶۶–۶۷).
پاسخ: گزینهٔ ۲
چرا گزینه‌های دیگر نادرست‌اند
- گزینهٔ ۱: وجود واژه‌های «آذرآواری» و «خاکستر» ممکن است دانش‌آموز را به این گزینه جذب کند؛ اما خاکستر، ذرات سازندۀ توف است و معرفی آن صرفاً به‌عنوان سیمانِ سنگ، تعریف درستی از توف نیست.
- گزینهٔ ۳: لاپیلی نیز از مواد جامد پرتاب‌شده در فوران‌های آتش‌فشانی است و ممکن است با خاکستر اشتباه گرفته شود؛ اما اندازۀ آن بین تا میلی‌متر است و توفِ معرفی‌شده در کتاب از خاکستر تشکیل می‌شود، نه لاپیلی.
- گزینهٔ ۴: ته‌نشینی خاکستر در آب و سخت‌شدن آن ممکن است تشکیل سنگ رسوبی را تداعی کند؛ اما کتاب توف را سنگی آذرآواری می‌داند و مادۀ سازندۀ آن را خاکستر معرفی می‌کند، نه مخلوطی از انواع تفرا.
راهنمایی قدم‌به‌قدم (پیش از دیدن پاسخ)
- بخش «تفرا» و جدول اندازۀ ذرات جامد آتش‌فشان را مرور کن؛ تفاوت خاکستر، لاپیلی و بلوک در این سؤال مهم است.
- برای تشخیص توف، هم گروه سنگ را مشخص کن و هم مادۀ سازندۀ آن را؛ ته‌نشینی در آب به‌تنهایی دلیل رسوبی‌بودن آن نیست.
- کتاب مادۀ سازندۀ توف را خاکستر معرفی می‌کند. جایگاه خاکستر را از نظر اندازه در میان انواع تفرا پیدا کن و با عبارت‌های گزینه‌ها تطبیق بده.