سوال ۱۲۰ · زمین‌شناسی
کنکور تجربی ۱۳۹۸ · سوال ۱۲۰ · کلید رسمی سازمان سنجش
زمین‌شناسی · زمین‌شناسی · فصل ۴: پویایی زمین
این سوال در دفترچه شکل دارد؛ این‌جا شکل به‌صورت متنی توصیف شده است.
نوع گسل در شکل زیر، کدام است؟
شکل: یک بلوک دیاگرام سه‌بعدی که یک گسل را نشان می‌دهد. صفحه گسل شیب‌دار است و دیواره فرادیواره روی دیواره فرودیواره به سمت پایین لغزیده است (گسل عادی) یا دیواره‌ها به موازات هم جابه‌جا شده‌اند.
نمایش پاسخ و پاسخ تشریحی
پاسخ درست: گزینهٔ ۴ (کلید رسمی سازمان سنجش)
پاسخ تشریحی
نکتهٔ مهم: تصویر اصلی در دسترس نیست و توصیف جایگزین آن دو حالت متفاوت را مطرح کرده است: «پایین رفتن فرادیواره» و «جابه‌جایی موازی دیواره‌ها». این دو عبارت لزوماً یک نوع گسل را نشان نمی‌دهند؛ بنابراین پاسخ را با توجه به پاسخ تأییدشده و با فرض افقی بودن جابه‌جایی قطعات بررسی می‌کنیم.
گام اول ـ ملاک تشخیص را مشخص می‌کنیم. نوع گسل در جدول کتاب بر اساس نحوهٔ لغزش تعیین می‌شود؛ مایل بودن سطح گسل به‌تنهایی برای تشخیص کافی نیست (زمین‌شناسی، صفحهٔ ۶۳–۶۴).
گام دوم ـ جهت حرکت را بررسی می‌کنیم. اگر فرادیواره نسبت به فرودیواره پایین برود، گسل عادی است و اگر بالا برود، گسل معکوس است. در مقابل، وقتی قطعات دو سوی گسل در راستای افق نسبت به یکدیگر جابه‌جا شوند، گسل «امتداد لغز» است و تنش مرتبط با آن برشی است (زمین‌شناسی، صفحهٔ ۶۳–۶۴، جدول تقسیم‌بندی گسل‌ها بر اساس لغزش).
گام سوم ـ نتیجه می‌گیریم. برای سازگار بودن شکل با پاسخ تأییدشده، باید حرکت نسبی قطعات افقی باشد؛ در این صورت گسل از نوع امتداد لغز است. صرفِ «موازی بودن» حرکت‌ها کافی نیست و افقی بودن آن‌ها اهمیت دارد. اگر تصویر اصلی واقعاً پایین رفتن فرادیواره را نشان دهد، پاسخ گسل عادی خواهد بود و لازم است شکل یا توصیف آن بازبینی شود.
پاسخ: گزینهٔ ۴
چرا گزینه‌های دیگر نادرست‌اند
- گزینهٔ ۱: ممکن است دانش‌آموز صرفاً با دیدن سطح شکستگیِ شیب‌دار، عنوان «مایل» را انتخاب کند؛ اما مایل بودن سطح گسل به‌تنهایی نوع لغزش را تعیین نمی‌کند و باید جهت حرکت نسبی قطعات را بررسی کرد.
- گزینهٔ ۲: عبارت «پایین لغزیدن فرادیواره» در توصیف ارائه‌شده، دانش‌آموز را به انتخاب گسل عادی می‌رساند و اگر واقعاً چنین حرکتی در شکل دیده شود، این انتخاب درست است؛ اما پاسخ تأییدشده بر جابه‌جایی افقی قطعات دلالت دارد، نه پایین رفتن فرادیواره.
- گزینهٔ ۳: ممکن است دانش‌آموز جهت حرکت نسبی فرادیواره و فرودیواره را اشتباه تشخیص دهد؛ گسل معکوس به بالارفتن فرادیواره نسبت به فرودیواره نیاز دارد، نه جابه‌جایی افقی دو قطعه.
راهنمایی قدم‌به‌قدم (پیش از دیدن پاسخ)
- جدول تقسیم‌بندی گسل‌ها بر اساس لغزش را مرور کن؛ ملاک تشخیص، جهت حرکت نسبی سنگ‌های دو سوی شکستگی است.
- شیب‌دار بودن سطح شکستگی برای تشخیص نوع گسل کافی نیست؛ بررسی کن حرکت قطعات افقی است یا فرادیواره نسبت به فرودیواره بالا یا پایین رفته است.
- در خوانشی از شکل که با پاسخ تأییدشده سازگار است، جابه‌جایی قطعات افقی است؛ در جدول کتاب، نوع گسل مرتبط با تنش برشی را پیدا کن.