سوال ۱۱۸ · زمین‌شناسی
کنکور تجربی ۱۳۹۸ · سوال ۱۱۸ · کلید رسمی سازمان سنجش
زمین‌شناسی · زمین‌شناسی · فصل ۴: پویایی زمین
زمین‌شناسان، علت افزایش میزان گاز رادون، قبل از وقوع زلزله در آب‌های زیرزمینی یک منطقه را، حاصل کدام مورد می‌دانند؟
نمایش پاسخ و پاسخ تشریحی
پاسخ درست: گزینهٔ ۳ (کلید رسمی سازمان سنجش)
پاسخ تشریحی
۱. تشخیص پیش‌نشانگر: کتاب، افزایش گاز رادون در آب‌های زیرزمینی را از پیش‌نشانگرهای زمین‌لرزه معرفی می‌کند؛ یعنی نشانه‌ای که ممکن است پیش از وقوع زمین‌لرزه مشاهده شود (زمین‌شناسی، صفحه‌های ۷۲–۷۳).
۲. بررسی وضعیت سنگ‌ها پیش از زمین‌لرزه: نیروهای ناشی از حرکت ورقه‌های سنگ‌کره به سنگ‌ها تنش وارد می‌کنند. سنگ‌ها ابتدا تغییر شکل می‌دهند و اگر تنش از مقاومت آن‌ها فراتر رود، شکستگی رخ می‌دهد و انرژی آزاد می‌شود (زمین‌شناسی، صفحهٔ ۶۸).
۳. ارتباط با افزایش رادون: تغییر شکل سنگ‌ها تحت تنش و ایجاد یا بازشدن ریزشکستگی‌ها، خروج رادونِ موجود در سنگ و ورود آن به آب‌های زیرزمینی را آسان‌تر می‌کند. بنابراین علت موردنظر، تغییر شکل ناشی از تنش سنگ‌هاست؛ نه بالا آمدن آب، فعالیت آتشفشانی یا تبخیر مواد بر اثر گرمای اصطکاک.
نکته: مشاهدهٔ یک پیش‌نشانگر به‌تنهایی به معنای پیش‌بینی قطعی زمان زمین‌لرزه نیست؛ کتاب نیز بر نبود روش قابل اعتماد برای تعیین زمان دقیق آن تأکید دارد (زمین‌شناسی، صفحه‌های ۷۲–۷۳).
پاسخ: گزینهٔ ۳
چرا گزینه‌های دیگر نادرست‌اند
- گزینهٔ ۱: ممکن است دانش‌آموز با یادآوری خروج گاز از آتشفشان‌ها این گزینه را انتخاب کند؛ اما افزایش رادونِ مورد سؤال به تغییرات سنگ‌ها پیش از زمین‌لرزه مربوط است و لزوماً به فعالیت آتشفشانی ارتباط ندارد.
- گزینهٔ ۲: تغییر تراز آب زیرزمینی نیز از پیش‌نشانگرهای زمین‌لرزه است و ممکن است با علت افزایش رادون اشتباه گرفته شود؛ اما بالا آمدن آب، علت موردنظر برای آزاد شدن بیشتر رادون از سنگ‌ها نیست.
- گزینهٔ ۴: ممکن است دانش‌آموز اصطکاک سنگ‌ها و تولید گرما را به آزاد شدن گاز ارتباط دهد؛ اما افزایش رادون پیش از زمین‌لرزه با تغییر شکل و ایجاد ریزشکستگی در سنگ‌ها توضیح داده می‌شود، نه تبخیر مواد بر اثر گرمای اصطکاک.
راهنمایی قدم‌به‌قدم (پیش از دیدن پاسخ)
- بخش «پیش‌بینی زمین‌لرزه» را به یاد بیاورید و میان خودِ پیش‌نشانگر و علت ایجاد آن تفاوت بگذارید.
- پیش از گسیختگی اصلی، نیروهای ناشی از حرکت ورقه‌ها بر سنگ‌ها اثر می‌گذارند؛ بررسی کنید سنگ‌ها در برابر این نیروها چه تغییری می‌کنند.
- ایجاد ریزشکستگی‌ها می‌تواند راه خروج رادون از سنگ و ورود آن به آب زیرزمینی را بازتر کند؛ به دنبال عاملی باشید که این ریزشکستگی‌ها را پیش از زمین‌لرزه ایجاد می‌کند.