سوال ۱۲۲ · زمین‌شناسی
کنکور تجربی ۱۴۰۰ · سوال ۱۲۲ · کلید رسمی سازمان سنجش
زمین‌شناسی · زمین‌شناسی · فصل ۴: پویایی زمین
در کدام شرایط، توف‌های سبز البرز تشکیل شده‌اند؟
نمایش پاسخ و پاسخ تشریحی
پاسخ درست: گزینهٔ ۴ (کلید رسمی سازمان سنجش)
پاسخ تشریحی
برای پاسخ، باید سه ویژگی را بررسی کنیم: نوع فعالیت آتش‌فشان، محیط ته‌نشینی و جنس و اندازهٔ مواد سازندهٔ توف.
۱. نوع مواد سازنده: توف از ته‌نشینی خاکستر آتش‌فشانی و سپس به‌هم‌چسبیدن و سخت‌شدن آن تشکیل می‌شود؛ بنابراین نوعی سنگ آذرآواری است، نه سنگ حاصل از سردشدن مستقیم جریان گدازه. کتاب، توف‌های سبز البرز را نمونه‌ای از همین توف‌ها معرفی می‌کند (زمین‌شناسی، صفحهٔ ۶۶–۶۷).
۲. نوع فعالیت آتش‌فشان: در مذاب‌های پرسیلیس، گرانروی زیاد است و فشار گازهای متراکم می‌تواند به انفجار و پرتاب ذرات جامد یا تفرا منجر شود. خاکستر نیز نوعی تفراست؛ پس فعالیت انفجاری با تشکیل مواد سازندهٔ این توف‌ها سازگار است (زمین‌شناسی، صفحهٔ ۶۶–۶۷).
۳. محیط تشکیل: مطابق توضیح کتاب، توف موردنظر از ته‌نشینی خاکستر در محیط دریایی کم‌عمق تشکیل شده است؛ بنابراین دریای عمیق با شرایط ذکرشده برای توف‌های سبز البرز مطابقت ندارد (زمین‌شناسی، صفحهٔ ۶۶–۶۷).
۴. اندازهٔ ذرات: طبق جدول اندازهٔ ذرات آتش‌فشانی، خاکستر ذراتی کوچک‌تر از میلی‌متر دارد؛ در مقابل، بمب‌های دوکی‌شکل بزرگ‌تر از میلی‌متر هستند. بنابراین ذرات بسیار ریز تفرا، یعنی خاکستر، با تشکیل این توف‌ها سازگارند، نه قطعات درشت دوکی‌شکل (زمین‌شناسی، صفحهٔ ۶۶–۶۷).
در نتیجه، ترکیب «فعالیت انفجاری، دریای کم‌عمق و ذرات فراوان و بسیار دانه‌ریز تفرا» شرایط تشکیل توف‌های سبز البرز را بیان می‌کند.
پاسخ: گزینهٔ ۴
چرا گزینه‌های دیگر نادرست‌اند
- گزینهٔ ۱: ممکن است با توجه به محیط دریایی کم‌عمق این گزینه را انتخاب کنید؛ اما توف از ته‌نشینی خاکستر حاصل از فعالیت انفجاری تشکیل می‌شود، نه خروج آرام گدازه. همچنین سیلیس فراوان، گرانروی را افزایش می‌دهد و با توصیف «گدازهٔ روان» سازگار نیست.
- گزینهٔ ۲: اشاره به دریا و گدازهٔ کم‌سیلیسِ روان ممکن است شما را به این گزینه برساند؛ اما دریایی‌بودن فعالیت آتش‌فشانی به‌تنهایی برای تشکیل توف کافی نیست. مادهٔ سازندهٔ توف، خاکستر آتش‌فشانی است، نه گدازهٔ روان.
- گزینهٔ ۳: انفجاری‌بودن فعالیت آتش‌فشان در این گزینه درست است؛ اما قطعات دوکی‌شکل، بمب‌های آتش‌فشانی و از ذرات درشت تفرا هستند، نه خاکستر سازندهٔ توف. محیط تشکیل توف‌های سبز البرز نیز دریای کم‌عمق بوده است، نه دریای عمیق.
راهنمایی قدم‌به‌قدم (پیش از دیدن پاسخ)
- در بخش «تفرا» به یاد بیاورید توف از کدام نوع مواد خروجی آتش‌فشان ساخته می‌شود و چه محیطی برای ته‌نشینی آن ذکر شده است.
- توف سنگی آذرآواری است؛ پس منشأ آن را در ذرات جامد پرتاب‌شده جست‌وجو کنید، نه در جریان گدازه. سپس اندازهٔ خاکستر را با بمب آتش‌فشانی مقایسه کنید.
- گزینه‌ای را پیدا کنید که هم با سازوکار تولید خاکستر سازگار باشد و هم عمق محیط ته‌نشینی و ریزی ذرات را درست توصیف کند.