سوال ۱۱۹ · زمین‌شناسی
کنکور تجربی ۱۳۹۸ · سوال ۱۱۹ · کلید رسمی سازمان سنجش
زمین‌شناسی · زمین‌شناسی · فصل ۴: پویایی زمین
این سوال در دفترچه شکل دارد؛ این‌جا شکل به‌صورت متنی توصیف شده است.
نوع تنش‌های تأثیرگذار اصلی برای تشکیل شکل زیر، به‌ترتیب از قدیم به جدید کدام‌اند؟
شکل: یک برش زمین‌شناسی از لایه‌های سنگ رسوبی که به صورت چین‌خورده (تاقدیس و ناودیس) درآمده‌اند و بعد با یک گسل شیب‌دار متقاطع شده‌اند و لایه‌ها نسبت به هم جابه‌جا شده‌اند.
نمایش پاسخ و پاسخ تشریحی
پاسخ درست: گزینهٔ ۴ (کلید رسمی سازمان سنجش)
پاسخ تشریحی
۱. تعیین ترتیب رویدادها: ابتدا لایه‌ها چین خورده‌اند و سپس گسل، لایه‌های چین‌خورده را قطع و جابه‌جا کرده است؛ بنابراین باید نخست تنشِ ایجادکنندهٔ چین و سپس تنشِ ایجادکنندهٔ گسل را مشخص کنیم.
۲. تعیین تنش مرحلهٔ قدیمی‌تر: خم‌شدن لایه‌ها و تشکیل تاقدیس و ناودیس، در این سؤال حاصل تنش فشاری و تغییر شکل خمیرسان سنگ‌هاست؛ پس تنش مرحلهٔ نخست، فشاری است (زمین‌شناسی، صفحه‌های ۶۴–۶۵).
۳. تعیین تنش مرحلهٔ جدیدتر: در شکل مورد نظرِ پاسخ تأییدشده، گسل از نوع معکوس است. معیار تشخیص این گسل، بالارفتن فرادیواره نسبت به فرودیواره است. طبق جدول تقسیم‌بندی گسل‌ها، گسل معکوس بر اثر تنش فشاری ایجاد می‌شود؛ در مقابل، گسل عادی با تنش کششی و گسل امتدادلغز با تنش برشی ارتباط دارد (زمین‌شناسی، صفحه‌های ۶۳–۶۴).
۴. جمع‌بندی: یک نوع تنش می‌تواند در شرایط متفاوت، تغییر شکل‌های متفاوتی ایجاد کند؛ سنگ ممکن است تغییر شکل خمیرسان بدهد یا بشکند (زمین‌شناسی، صفحهٔ ۶۲). بنابراین تشکیل چین و سپس گسل معکوس، هر دو با تنش فشاری سازگارند و ترتیب از قدیم به جدید «فشاری، فشاری» است.
نکتهٔ دقت: در توصیف متنیِ ارائه‌شده، جهت جابه‌جایی دو سوی گسل مشخص نشده است؛ صرفِ مایل‌بودن سطح گسل برای تشخیص معکوس‌بودن آن کافی نیست. تشخیص مرحلهٔ دوم در این پاسخ، بر مبنای نوع گسلِ مورد نظر در پاسخ تأییدشده است.
پاسخ: گزینهٔ ۴
چرا گزینه‌های دیگر نادرست‌اند
- گزینهٔ ۱: ممکن است هر نوع جابه‌جایی در امتداد شکستگی را ناشی از تنش برشی بدانید؛ اما در تقسیم‌بندی کتاب، تنش برشی با گسل امتدادلغز مرتبط است، نه گسل معکوسِ مورد نظر این سؤال.
- گزینهٔ ۲: این گزینه از اشتباه گرفتن گسل معکوس با گسل عادی ناشی می‌شود. تنش کششی گسل عادی ایجاد می‌کند که در آن فرادیواره پایین می‌رود؛ در گسل معکوس، حرکت نسبی فرادیواره رو به بالاست.
- گزینهٔ ۳: ممکن است تنش مرحلهٔ گسل‌خوردگی را درست تشخیص دهید، اما عامل چین‌خوردگی را با کشش اشتباه بگیرید. تشکیل تاقدیس و ناودیسِ مورد نظر، حاصل تنش فشاری است، نه کششی.
راهنمایی قدم‌به‌قدم (پیش از دیدن پاسخ)
- بخش‌های «چین‌خوردگی» و جدول تقسیم‌بندی گسل‌ها را مرور کنید؛ نوع تنش را باید برای هر ساخت زمین‌شناسی جداگانه تشخیص دهید.
- گسلی که لایه‌های چین‌خورده را قطع و جابه‌جا کرده، پس از چین‌خوردگی ایجاد شده است. برای تعیین نوع گسل، حرکت نسبی فرادیواره و فرودیواره را بررسی کنید.
- اگر بخش بالای سطح گسل نسبت به بخش زیر آن بالا رفته باشد، گسل معکوس است. اکنون عامل ایجاد این گسل را در جدول کتاب پیدا کنید و کنار عامل چین‌خوردگی قرار دهید.