سوال ۲۵۸ · زمین‌شناسی
کنکور تجربی ۱۴۰۱ · سوال ۲۵۸ · کلید رسمی سازمان سنجش
زمین‌شناسی · زمین‌شناسی · فصل ۳: منابع آب و خاک
عامل اصلی تشکیل کدام مورد با بقیه متفاوت است؟
نمایش پاسخ و پاسخ تشریحی
پاسخ درست: گزینهٔ ۱ (کلید رسمی سازمان سنجش)
پاسخ تشریحی
۱. ملاک دسته‌بندی را مشخص می‌کنیم: در این سؤال، تفاوت اصلی میان اثر آب‌های سطحی و آب‌های زیرزمینی است، نه تفاوت میان انحلال و سایر فرایندها. کتاب توضیح می‌دهد که بخشی از آب بارش به‌صورت رواناب روی زمین حرکت می‌کند و بخشی با نفوذ به زمین، منابع آب زیرزمینی را تغذیه می‌کند (زمین‌شناسی، صفحات ۴۱–۴۲).
۲. سه مورد مرتبط با آب زیرزمینی را بررسی می‌کنیم:
- غار: غارهای آهکی در اثر نفوذ آب و انحلال تدریجی سنگ‌های انحلال‌پذیر ایجاد و گسترش می‌یابند.
- حفره‌های انحلالی بزرگ: این حفره‌ها نیز حاصل انحلال سنگ به‌وسیلهٔ آب هستند. کتاب، انحلال را از عوامل ایجاد فضاهای خالی ثانویه در سنگ معرفی می‌کند و سنگ‌های آهکی حفره‌دار را مناسب تشکیل آبخوان می‌داند (زمین‌شناسی، صفحهٔ ۴۶ و صفحات ۴۷–۴۸).
- سطح ایستابی: مرز بالایی منطقهٔ اشباع آب زیرزمینی است؛ در آبخوان آزاد، تراز آب چاه نشان‌دهندهٔ این سطح است. بنابراین، سطح ایستابی هم به آب زیرزمینی مربوط است، هرچند محصول انحلال سنگ نیست (زمین‌شناسی، صفحات ۴۷–۴۸).
۳. خندق را مقایسه می‌کنیم: خندق بر اثر فرسایش خاک و برداشت مواد به‌وسیلهٔ رواناب‌های متمرکز سطحی به وجود می‌آید. پس عامل اصلی تشکیل آن آب جاری در سطح زمین است، درحالی‌که سه مورد دیگر با آب زیرزمینی ارتباط دارند.
پاسخ: گزینهٔ ۱
چرا گزینه‌های دیگر نادرست‌اند
- گزینهٔ ۲: ممکن است دانش‌آموز غار را صرفاً یک فضای خالی بزرگ بداند و آن را متفاوت تشخیص دهد؛ اما غارهای آهکی بر اثر انحلال سنگ به‌وسیلهٔ آب زیرزمینی شکل می‌گیرند و از نظر ارتباط با آب زیرزمینی، با دو مورد دیگر هم‌گروه‌اند.
- گزینهٔ ۳: ممکن است دانش‌آموز توجه کند که سطح ایستابی برخلاف غار و حفره‌های انحلالی، حاصل انحلال نیست. این نکته درست است، اما ملاک مقایسه در این سؤال آب سطحی و زیرزمینی است؛ سطح ایستابی نیز به آب زیرزمینی مربوط می‌شود.
- گزینهٔ ۴: ممکن است دانش‌آموز بزرگی حفره‌ها را نشانهٔ فرسایش شدید آب‌های سطحی بداند؛ درحالی‌که حفره‌های انحلالی درون سنگ، از اثر انحلالی آب نفوذکرده در زمین پدید می‌آیند.
راهنمایی قدم‌به‌قدم (پیش از دیدن پاسخ)
- در فصل منابع آب و خاک، تفاوت نقش رواناب‌های سطحی و آب‌های زیرزمینی را به یاد بیاورید.
- برای هر مورد مشخص کنید که به جریان آب روی زمین مربوط است یا به نفوذ و حضور آب در زیر زمین؛ لازم نیست سازوکار تشکیل همهٔ موارد دقیقاً یکسان باشد.
- غارهای آهکی و حفره‌های انحلالی را در کنار مرز بالایی منطقهٔ اشباع قرار دهید؛ سپس عامل مربوط به مورد باقی‌مانده را با این گروه مقایسه کنید.