سوال ۱۱۰ · زمین‌شناسی
کنکور تجربی ۱۳۹۹ · سوال ۱۱۰ · کلید رسمی سازمان سنجش
زمین‌شناسی · زمین‌شناسی · فصل ۳: منابع آب و خاک
کدام عبارت، جملهٔ زیر را به‌درستی کامل می‌کند؟
«برای تشکیل آبخوان، لازم است، در رسوبات و سنگ‌ها، ....»
نمایش پاسخ و پاسخ تشریحی
پاسخ درست: گزینهٔ ۳ (کلید رسمی سازمان سنجش)
پاسخ تشریحی
۱. تشخیص شرط لازم: آب برای ذخیره شدن در رسوبات و سنگ‌ها به فضایی درون آن‌ها نیاز دارد؛ بنابراین وجود فضای خالی، شرط لازم تشکیل آبخوان است (زمین‌شناسی، صفحهٔ ۴۶).
۲. بررسی نوع فضاهای خالی: این فضاها می‌توانند «اولیه» باشند، یعنی از زمان تشکیل رسوب یا سنگ وجود داشته باشند، یا «ثانویه» باشند و بعدها بر اثر شکستگی، هوازدگی یا انحلال پدید آیند. پس لازم نیست منافذ حتماً اولیه باشند (زمین‌شناسی، صفحهٔ ۴۶).
۳. تفکیک تخلخل از نفوذپذیری: تخلخل بیانگر سهم فضاهای خالی از حجم کل است، اما نفوذپذیری به امکان عبور آب مربوط می‌شود. برای مثال، رسوبات دانه‌ریز ممکن است تخلخل زیاد و نفوذپذیری کم داشته باشند؛ بنابراین شرط تشکیل آبخوان، بیشتر بودن درصد تخلخل از «میزان نفوذپذیری» نیست (زمین‌شناسی، صفحهٔ ۴۶).
۴. بررسی رابطهٔ تخلخل: طبق کتاب، . پس درصد فضاهای خالی با حجم کل سنگ برابر نیست، بلکه از نسبت دو حجم محاسبه می‌شود (زمین‌شناسی، صفحهٔ ۴۶).
در نتیجه، عبارت «فضاهای خالی وجود داشته باشد» جمله را درست کامل می‌کند. توجه کن که سؤال شرط لازم را می‌خواهد؛ وجود فضای خالی به‌تنهایی تضمین‌کنندهٔ آب‌دهی مناسب نیست و امکان عبور آب نیز اهمیت دارد.
پاسخ: گزینهٔ ۳
چرا گزینه‌های دیگر نادرست‌اند
- گزینهٔ ۱: ممکن است دانش‌آموز منافذ را فقط فضاهای باقی‌مانده از زمان تشکیل سنگ بداند؛ اما فضاهای ثانویه نیز می‌توانند محل ذخیره و عبور آب باشند، پس وجود منافذ اولیه الزامی نیست (زمین‌شناسی، صفحهٔ ۴۶).
- گزینهٔ ۲: ممکن است دانش‌آموز از تخلخل زیاد و نفوذپذیری کمِ رسوبات دانه‌ریز چنین شرطی برداشت کند؛ اما این فقط ویژگی برخی رسوبات است، نه شرط تشکیل آبخوان. تخلخل و نفوذپذیری دو ویژگی متفاوت‌اند و مقایسهٔ مستقیم مقدار آن‌ها به این صورت درست نیست (زمین‌شناسی، صفحهٔ ۴۶).
- گزینهٔ ۴: این گزینه از اشتباه گرفتن «درصد تخلخل» با «حجم فضاهای خالی» ناشی می‌شود. درصد تخلخل از نسبت حجم فضاهای خالی به حجم کل به دست می‌آید و برابر دانستن یک درصد با یک حجم نادرست است (زمین‌شناسی، صفحهٔ ۴۶).
راهنمایی قدم‌به‌قدم (پیش از دیدن پاسخ)
- بخش «تخلخل و نفوذپذیری» را در صفحهٔ ۴۶ مرور کن؛ آب برای ذخیره شدن در سنگ یا رسوب به چه چیزی نیاز دارد؟
- فضاهای ذخیرهٔ آب ممکن است از آغاز تشکیل سنگ وجود داشته باشند یا بعدها بر اثر شکستگی و انحلال ایجاد شوند؛ پس شرط را به یک نوع منفذ محدود نکن.
- میان «شرط لازم» و «شرط کافی» تفاوت بگذار؛ عبارتی را پیدا کن که ویژگی مشترک منافذ اولیه و ثانویه را بیان کند، بدون آنکه مقایسهٔ عددی نامعتبری مطرح کند.