سوال ۲۵۴ · زمین‌شناسی
کنکور تجربی ۱۴۰۱ · سوال ۲۵۴ · کلید رسمی سازمان سنجش
زمین‌شناسی · زمین‌شناسی · فصل ۷: زمین‌شناسی ایران
ذخایر فلزی کدام پهنه‌های زمین‌ساختی ایران، اغلب حاصل فعالیت‌های مستقیم ماگمایی است؟
نمایش پاسخ و پاسخ تشریحی
پاسخ درست: گزینهٔ ۴ (کلید رسمی سازمان سنجش)
پاسخ تشریحی
برای پاسخ، باید «وجود ذخیرهٔ فلزی» را از «ارتباط تشکیل ذخیره با فعالیت ماگمایی» جدا کنیم و هر دو پهنهٔ هر گزینه را بررسی کنیم.
گام اول ـ شناسایی پهنهٔ آذرین و فلزدار: در جدول کتاب، سنگ‌های اصلی پهنهٔ ارومیه ـ دختر آذرین معرفی شده‌اند و ذخایر فلزی، به‌ویژه مس سرچشمه، از منابع اقتصادی آن هستند. این پهنه در ارتباط با فرورانش تتیس جوان به زیر ایران مرکزی شکل گرفته است؛ بنابراین فعالیت ماگمایی در ویژگی‌های زمین‌شناسی و فلززایی آن نقش مهمی دارد (زمین‌شناسی، صفحهٔ ۱۱۴).
گام دوم ـ بررسی شرق و جنوب شرق ایران: در جدول، برای کوه‌های شرق ایران و مکران، سنگ‌های رسوبی و آذرین و ذخایر فلزی مانند مس و کرومیت ذکر شده است. همچنین در مکران، فرورانش ورقهٔ اقیانوسی عمان و تشکیل آتشفشان‌های تفتان و بزمان، نشانهٔ فعالیت ماگمایی است. این ویژگی‌ها با ارتباط ذخایر فلزی شرق و جنوب شرق ایران با فعالیت‌های ماگمایی سازگارند (زمین‌شناسی، صفحهٔ ۱۱۴).
گام سوم ـ کنترل سایر جفت‌ها: البرز عمدتاً رسوبی و دارای ذخایر شاخص زغال‌سنگ است. زاگرس و کپه‌داغ نیز عمدتاً رسوبی‌اند و کتاب تأکید می‌کند که توان ذخایر فلزی آن‌ها کمتر است و بخش عمدهٔ ذخایر نفت و گاز کشور در این دو پهنه قرار دارد؛ بنابراین گزینه‌های دارای این پهنه‌ها پاسخ سؤال نیستند (زمین‌شناسی، صفحه‌های ۱۱۴ و ۱۱۵).
پس جفت «ارومیه ـ دختر» و «شرق و جنوب شرق ایران» با ویژگی موردنظر سؤال مطابقت دارد. واژهٔ «اغلب» نیز مهم است: لازم نیست همهٔ ذخایر این نواحی منشأ یکسانی داشته باشند.
پاسخ: گزینهٔ ۴
چرا گزینه‌های دیگر نادرست‌اند
- گزینهٔ ۱: وجود ذخایر متعدد فلزی و سنگ‌های آذرین در ایران مرکزی می‌تواند باعث انتخاب این گزینه شود؛ اما البرز عمدتاً سنگ‌های رسوبی دارد و منبع اقتصادی شاخص آن در جدول کتاب، زغال‌سنگ است، نه ذخایر فلزی حاصل از ماگماتیسم.
- گزینهٔ ۲: وجود معادن سرب و روی در سنندج ـ سیرجان ممکن است توجه دانش‌آموز را جلب کند؛ اما صرف فلزی‌بودن ذخیره، منشأ مستقیم ماگمایی آن را نشان نمی‌دهد. همچنین کپه‌داغ پهنه‌ای رسوبی با ذخایر مهم گاز و توان کمتر از نظر ذخایر فلزی است.
- گزینهٔ ۳: نام سهند و بزمان، فعالیت آتشفشانی را تداعی می‌کند و ممکن است باعث نادیده‌گرفتن بخش دوم گزینه شود؛ اما زاگرس عمدتاً رسوبی است و ذخایر شاخص آن نفت و گازند، پس این جفت پاسخ مناسبی نیست.
راهنمایی قدم‌به‌قدم (پیش از دیدن پاسخ)
- جدول پهنه‌های زمین‌ساختی ایران را مرور کن و نوع سنگ‌های اصلی هر پهنه را در کنار منابع اقتصادی آن قرار بده؛ پرسش دربارهٔ منشأ ذخایر است، نه فقط وجود فلز.
- پهنه‌هایی که سنگ‌های غالب آن‌ها رسوبی و منابع شاخصشان نفت، گاز یا زغال‌سنگ است، با ویژگی موردنظر سؤال سازگاری کمتری دارند.
- در میان جفت‌های باقی‌مانده، به دنبال همراهی یک پهنهٔ آذرینِ مس‌دار با نواحی دارای سنگ‌های آذرین و ذخایر مس و کرومیت بگرد.