سوال ۱۲۳ · زمین‌شناسی
کنکور تجربی ۱۳۹۹ · سوال ۱۲۳ · کلید رسمی سازمان سنجش
زمین‌شناسی · زمین‌شناسی · فصل ۷: زمین‌شناسی ایران
کدام گزینه، با فرایند «شکل‌گیری رگه‌های زغال‌سنگ» در «رشته کوه البرز» مطابقت بیشتری دارد؟
نمایش پاسخ و پاسخ تشریحی
پاسخ درست: گزینهٔ ۳ (کلید رسمی سازمان سنجش)
پاسخ تشریحی
۱. ابتدا ماهیت ذخیره را مشخص می‌کنیم. زغال‌سنگ از تجمع و دفن بقایای گیاهی در محیط‌های باتلاقیِ کم‌اکسیژن پدید می‌آید. فعالیت تکمیلی کتاب نیز ارتباط پوشش گیاهی متراکم، محیط باتلاقی و ذخایر زغال‌سنگ را مطرح می‌کند؛ بنابراین باید شرایط رسوب‌گذاری و زمان تشکیل این ذخایر را بررسی کنیم، نه اینکه زغال‌سنگ را محصول مستقیم برخورد ورقه‌ها بدانیم (زمین‌شناسی، صفحه‌های ۱۱۷–۱۱۸).
۲. البرز یکی از پهنه‌های دارای ذخایر زغال‌سنگ است. کتاب، سنگ‌های اصلی این پهنه را رسوبی معرفی کرده و زغال‌سنگ دامغان را نمونه‌ای از منابع اقتصادی آن دانسته است (زمین‌شناسی، صفحهٔ ۱۱۴). تشکیل رسوبات زغال‌دار مهم البرز با شرایط اواخر تریاس و ژوراسیک ارتباط دارد.
۳. اکنون این بازه را با تاریخچهٔ زمین‌ساختی ایران تطبیق می‌دهیم. در اواخر تریاس، ورقه‌های ایران و توران به یکدیگر پیوستند و تتیس کهن کاملاً بسته شد؛ در نتیجه ایران به حاشیهٔ جنوبی لوراسیا متصل شد. همچنین از ابتدای ژوراسیک، بسته‌شدن تتیس جوان آغاز شد (زمین‌شناسی، صفحهٔ ۱۱۱).
۴. پس در میان رویدادهای داده‌شده، «بسته شدن اقیانوس تتیس» بیشترین مطابقت را با زمینهٔ زمانی و زمین‌ساختی تشکیل رگه‌های زغال‌سنگ البرز دارد؛ در این تطبیق، به‌ویژه بسته‌شدن تتیس کهن در اواخر تریاس اهمیت دارد. دقت کنید که منظور، ارتباط تاریخچهٔ زمین‌ساختی با فراهم‌شدن شرایط مناسب رسوب‌گذاری است، نه تبدیل مستقیم مواد به زغال‌سنگ بر اثر بسته‌شدن اقیانوس.
پاسخ: گزینهٔ ۳
چرا گزینه‌های دیگر نادرست‌اند
- گزینهٔ ۱: ممکن است به‌دلیل نقش گندوانا در تاریخچهٔ ایران این گزینه انتخاب شود؛ اما باز شدن گندوانا با آغاز تشکیل تتیس جوان ارتباط دارد، نه رویداد زمین‌ساختیِ متناسب‌تر با تشکیل ذخایر زغال‌سنگ البرز.
- گزینهٔ ۲: این گزینه از خلط فرورانش‌های مختلف ناشی می‌شود. کتاب، فرورانش پوستهٔ اقیانوسی عمان را از ویژگی‌های مکران می‌داند؛ این رویداد توضیح‌دهندهٔ تشکیل زغال‌سنگ البرز نیست.
- گزینهٔ ۴: ممکن است برخورد عربستان و آسیا با همهٔ رویدادهای مربوط به رشته‌کوه‌های ایران یکسان در نظر گرفته شود؛ اما این برخورد به مراحل متأخر همگرایی و بسته‌شدن تتیس جوان مربوط است و با زمان تشکیل ذخایر اصلی زغال‌سنگ البرز مطابقت ندارد.
راهنمایی قدم‌به‌قدم (پیش از دیدن پاسخ)
- شرایط تشکیل زغال‌سنگ را به یاد بیاورید و فعالیت تکمیلی بخش «منابع معدنی و ذخایر انرژی ایران» را با تاریخچهٔ زمین‌شناسی ایران ارتباط دهید.
- برای پاسخ، زمان تشکیل رسوبات زغال‌دار البرز در حوالی تریاس پسین و ژوراسیک را با رویدادهای زمین‌ساختی مقایسه کنید؛ صرفاً به رویدادهای کوه‌زایی جدید توجه نکنید.
- در تاریخچهٔ ایران بررسی کنید که پیوستن ورقهٔ ایران به توران در اواخر تریاس، چه تغییری در اقیانوس میان آن‌ها ایجاد کرد.