سوال ۱۶۹ · زیست‌شناسی
کنکور تجربی ۱۴۰۱ · سوال ۱۶۹ · کلید رسمی سازمان سنجش
زیست‌شناسی · زیست‌شناسی ۳ · فصل ۴: تغییر در اطلاعات وراثتی
کدام عبارت درست است؟
نمایش پاسخ و پاسخ تشریحی
پاسخ درست: گزینهٔ ۳ (کلید رسمی سازمان سنجش)
پاسخ تشریحی
برای بررسی عبارت‌ها باید میان «ایجاد گوناگونی»، «رویداد تصادفی» و «موفقیت متفاوت در تولیدمثل» تمایز بگذاریم.
۱. تغییر ماندگار در مادهٔ ژنتیکی، جهش است؛ اما وقوع جهش لزوماً به معنی افزایش سازگاری نیست. کتاب بیان می‌کند که بسیاری از جهش‌ها اثر فوری بر رخ‌نمود ندارند و ممکن است اثر یک دگره با تغییر محیط متفاوت شود (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۵۴). پس انتخاب طبیعی الزاماً از هر فرد جهش‌یافته حمایت نمی‌کند و عبارت نخست نادرست است.
۲. معیار رانش دگرهای، تصادفی‌بودن رویداد مؤثر بر فراوانی دگره‌هاست؛ نه صرفاً از بین رفتن فرصت تولیدمثل یک فرد (زیست‌شناسی ۳، صفحه‌های ۵۴ و ۵۵). برای مثال، فردی که به دلیل سازگاری کمتر با محیط پیش از تولیدمثل حذف می‌شود، می‌تواند تحت تأثیر انتخاب طبیعی قرار گرفته باشد. بنابراین عبارت دوم نیز قطعی و درست نیست.
۳. در عبارت سوم، نکتهٔ تعیین‌کننده «موفقیت تولیدمثلی» است. انتخاب جفت هنگامی که به موفقیت تولیدمثلی متفاوت افراد منجر شود، باعث می‌شود افراد موفق‌تر سهم بیشتری در انتقال دگره‌ها به نسل بعد داشته باشند. این تفاوت در سهم تولیدمثلی، فراوانی دگره‌های خزانهٔ ژنی نسل بعد را تغییر می‌دهد؛ کتاب نیز تغییر خزانهٔ ژن نسل آینده بر اثر برگزیده‌شدن افراد را توضیح می‌دهد (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۵۵). پس عبارت سوم در چارچوب سؤال درست است.
دقت کنید که صرفِ آمیزش غیرتصادفی را نباید با تغییر حتمی فراوانی دگره‌ها یکسان دانست؛ کتاب اثر مستقیم آن را تغییر فراوانی نسبی ژن‌نمودها معرفی می‌کند. در این سؤال، تأکید بر تفاوت در موفقیت تولیدمثلی است، نه فقط شیوهٔ جفت‌گیری.
۴. گوناگونی افراد می‌تواند توان بقای جمعیت را در محیط جدید افزایش دهد (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۵۵)، اما نمی‌توان منشأ افراد دارای این تفاوت‌ها را حتماً به جهش یا نوترکیبی محدود کرد. آرایش‌های متفاوت فام‌تن‌ها در میوز و ترکیب تصادفی گامت‌ها در لقاح نیز در ایجاد ترکیب‌های گوناگون نقش دارند. همچنین سازگاری با شرایط جدید ممکن است بر پایهٔ تفاوت‌هایی باشد که از قبل در جمعیت وجود داشته‌اند؛ پس قید قطعیت در عبارت چهارم پذیرفتنی نیست.
پاسخ: گزینهٔ ۳
چرا گزینه‌های دیگر نادرست‌اند
- گزینهٔ ۱: ممکن است دانش‌آموز هر جهش را تغییری سودمند بداند؛ اما جهش می‌تواند بی‌اثر یا زیان‌بار باشد. انتخاب طبیعی به سازگاری با محیط وابسته است، نه صرفاً به ایجاد تغییر ماندگار در مادهٔ ژنتیکی.
- گزینهٔ ۲: مثال مرگ تصادفی گوسفندان در کتاب ممکن است باعث این تعمیم نادرست شود. از دست رفتن فرصت انتقال ژن می‌تواند پیامد انتخاب طبیعی هم باشد؛ فقط هنگامی که تغییر فراوانی دگره‌ها حاصل رویدادهای تصادفی باشد، از رانش دگرهای سخن می‌گوییم.
- گزینهٔ ۴: ممکن است دانش‌آموز منشأ تمام تفاوت‌های فردی را فقط جهش یا نوترکیبی بداند. جورشدن مستقل فام‌تن‌ها و لقاح تصادفی نیز ترکیب‌های گوناگونی ایجاد می‌کنند؛ بنابراین افزایش توان بقای جمعیت الزاماً به پیدایش افراد از راه جهش یا نوترکیبی محدود نیست.
راهنمایی قدم‌به‌قدم (پیش از دیدن پاسخ)
- در گفتار «تغییر در جمعیت‌ها»، تفاوت جهش، رانش دگرهای، آمیزش غیرتصادفی و انتخاب طبیعی را مرور کن؛ به قید «به‌طور حتم» حساس باش.
- هر جهش سودمند نیست و هر حذف فرد از تولیدمثل نیز تصادفی نیست. همچنین میان تغییر فراوانی ژن‌نمودها بر اثر آمیزش غیرتصادفی و اثر تفاوت در موفقیت تولیدمثلی تمایز بگذار.
- در عبارت مربوط به انتخاب جفت، فقط غیرتصادفی‌بودن آمیزش مطرح نیست؛ به پیامد موفقیت تولیدمثلی بیشتر و سهم افراد در خزانهٔ ژن نسل بعد توجه کن.