سوال ۱۸۳ · زیست‌شناسی
کنکور تجربی ۱۴۰۰ · سوال ۱۸۳ · کلید رسمی سازمان سنجش
زیست‌شناسی · زیست‌شناسی ۲ · فصل ۲: حواس
با توجه به شبکیهٔ چشم یک فرد سالم، کدام گزینه، برای تکمیل عبارت زیر مناسب است؟
«در گیرندهٔ مخروطی ............... گیرندهٔ استوانه‌ای، مادهٔ حساس به نور ...............»
نمایش پاسخ و پاسخ تشریحی
پاسخ درست: گزینهٔ ۱ (کلید رسمی سازمان سنجش)
پاسخ تشریحی
برای تکمیل عبارت، باید هم رابطهٔ میان دو نوع گیرنده و هم ویژگی مادهٔ حساس به نور را بررسی کنیم.
گام اول ـ شناخت دو گیرنده: در شبکیه، هر دو نوع گیرندهٔ مخروطی و استوانه‌ای وجود دارند و هر دو دارای مادهٔ حساس به نورند؛ بنابراین وجود این ماده، ویژگی اختصاصی یکی از آن‌ها نیست (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۲۴).
گام دوم ـ مقایسهٔ مقدار مادهٔ حساس به نور: در گیرندهٔ مخروطی، نسبت به گیرندهٔ استوانه‌ای، مادهٔ حساس به نور کمتری وجود دارد. این تفاوت با حساسیت بیشتر گیرنده‌های استوانه‌ای به نور سازگار است: استوانه‌ای‌ها در نور کم و مخروطی‌ها در نور زیاد تحریک می‌شوند (زیست‌شناسی ۲، صفحه‌های ۲۴ و ۲۵). دقت کن که «تحریک‌شدن در نور زیاد» به معنای «ساخته‌شدن مادهٔ حساس به نور در نور زیاد» نیست.
گام سوم ـ بررسی محل ماده: مادهٔ حساس به نور در بخش انتهاییِ تخصص‌یافتهٔ هر دو نوع گیرنده قرار دارد، نه در مجاورت هسته. پس نمی‌توان محل انتهایی آن را تفاوت مخروطی و استوانه‌ای دانست (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۲۴، شکل گیرنده‌های نوری).
در نتیجه، عبارت درست چنین است: «در گیرندهٔ مخروطی نسبت به گیرندهٔ استوانه‌ای، مادهٔ حساس به نور کمتری یافت می‌شود.»
پاسخ: گزینهٔ ۱
چرا گزینه‌های دیگر نادرست‌اند
- گزینهٔ ۲: ممکن است دانش‌آموز وجود مادهٔ حساس به نور در هر دو نوع گیرنده را با قرارداشتن آن در کنار هسته یکی بداند. این ماده در بخش انتهاییِ تخصص‌یافتهٔ گیرنده جای دارد، نه در مجاورت هسته.
- گزینهٔ ۳: قرارگرفتن مادهٔ حساس به نور در یک انتهای گیرندهٔ مخروطی درست است، اما این ویژگی در گیرندهٔ استوانه‌ای نیز دیده می‌شود؛ بنابراین واژهٔ «برخلاف» عبارت را نادرست می‌کند.
- گزینهٔ ۴: ممکن است دانش‌آموز تحریک‌شدن مخروطی‌ها در نور زیاد را با ساخته‌شدن مادهٔ حساس به نور اشتباه بگیرد. نقش ویتامین در تشکیل مادهٔ حساس به نور، به معنای ساخته‌شدن اختصاصی آن در مخروطی‌ها و در نور زیاد نیست؛ نور باعث تجزیهٔ مادهٔ حساس به نور می‌شود.
راهنمایی قدم‌به‌قدم (پیش از دیدن پاسخ)
- ساختار گیرنده‌های نوری شبکیه و تفاوت عملکرد گیرنده‌های مخروطی و استوانه‌ای را در بخش بینایی مرور کن.
- میان «مقدار مادهٔ حساس به نور»، «محل قرارگیری آن» و «شرایط تحریک گیرنده» تفاوت بگذار؛ این‌ها ویژگی‌های یکسانی نیستند.
- گیرنده‌ای را که در نور کم نیز تحریک می‌شود مشخص کن؛ سپس بررسی کن فراوانی بیشتر مادهٔ حساس به نور با عملکرد کدام نوع گیرنده سازگار است.