سوال ۲ · زیست‌شناسی
کنکور تجربی ۱۴۰۴ نوبت دوم · سوال ۲ · کلید رسمی سازمان سنجش
زیست‌شناسی · زیست‌شناسی ۲ · فصل ۲: حواس
با توجه به اطلاعات کتاب درسی دربارة چشم انسان، یاخته‌های گیرنده‌ای که در نور کم تحریک می‌شوند نسبت به یاخته‌های گیرنده‌ای که در نور زیاد تحریک می‌شوند، چه مشخصه‌ای دارند؟ (درنظر بگیرید در هر گیرندة نور، قطعه‌ای که میان محل هسته و محل قرارگیری ماده حساس به نور است، قطعه داخلی و بخش حاوی مادة حساس به نور، قطعۀ خارجی نامیده می‌شود.)
نمایش پاسخ و پاسخ تشریحی
پاسخ درست: گزینهٔ ۳ (کلید رسمی سازمان سنجش)
پاسخ تشریحی
۱. شناسایی گیرنده‌ها: طبق کتاب، گیرنده‌های استوانه‌ای در نور کم و گیرنده‌های مخروطی در نور زیاد تحریک می‌شوند. بنابراین سؤال، ویژگی گیرندهٔ استوانه‌ای را در مقایسه با گیرندهٔ مخروطی می‌خواهد (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۲۴–۲۵).
۲. تعیین بخش مورد مقایسه: صورت سؤال، بخش حاوی مادهٔ حساس به نور را «قطعهٔ خارجی» و بخش میان آن و محل هسته را «قطعهٔ داخلی» نامیده است. پس برای مقایسهٔ قطعهٔ خارجی باید خودِ ناحیهٔ حاوی مادهٔ حساس به نور را بررسی کنیم، نه فاصلهٔ آن تا هسته.
۳. مقایسهٔ ساختار: در شکل گیرنده‌های نوری، ناحیهٔ حاوی مادهٔ حساس به نور در گیرندهٔ استوانه‌ای کشیده‌تر از ناحیهٔ متناظر در گیرندهٔ مخروطی نمایش داده شده است. بنابراین، با تعریف داده‌شده در سؤال، گیرندهٔ استوانه‌ای قطعهٔ خارجی بلندتری دارد (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۲۴، شکل ۵ـ ب).
۴. بررسی سایر ویژگی‌ها: شکل کتاب، قطورتر بودن قطعهٔ داخلی یا بسیار بزرگتر بودن هستهٔ گیرندهٔ استوانه‌ای را تأیید نمی‌کند. همچنین فراوانی بیشتر در لکهٔ زرد مربوط به گیرنده‌های مخروطی است؛ این ویژگی با نقش لکهٔ زرد در دقت و تیزبینی ارتباط دارد (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۲۴–۲۵).
پاسخ: گزینهٔ ۳
چرا گزینه‌های دیگر نادرست‌اند
- گزینهٔ ۱: ممکن است دانش‌آموز قطعهٔ داخلی و خارجی را جابه‌جا بگیرد یا حساسیت به نور کم را به ضخامت بیشتر نسبت دهد. در شکل مقایسه‌ای کتاب، قطعهٔ داخلی گیرندهٔ استوانه‌ای از گیرندهٔ مخروطی قطورتر نیست.
- گزینهٔ ۲: ممکن است دانش‌آموز تفاوت عملکرد دو گیرنده را به تفاوت چشمگیر اندازهٔ هسته نسبت دهد؛ اما شکل کتاب، بسیار بزرگتر بودن هستهٔ گیرندهٔ استوانه‌ای را نشان نمی‌دهد و چنین ویژگی‌ای در متن نیز بیان نشده است.
- گزینهٔ ۴: این انتخاب از جابه‌جا گرفتن نقش گیرنده‌های استوانه‌ای و مخروطی ناشی می‌شود. طبق کتاب، گیرنده‌های مخروطی در لکهٔ زرد فراوان‌ترند و به تشخیص جزئیات و تیزبینی کمک می‌کنند، نه گیرنده‌های فعال در نور کم.
راهنمایی قدم‌به‌قدم (پیش از دیدن پاسخ)
- ابتدا به یاد بیاورید کدام نوع گیرندهٔ شبکیه در نور کم و کدام نوع در نور زیاد تحریک می‌شود.
- پس از شناسایی دو گیرنده، تعریف قطعهٔ داخلی و خارجی در صورت سؤال را روی شکل گیرنده‌های نوری تطبیق دهید؛ بخش دارای مادهٔ حساس به نور را پیدا کنید.
- در شکل مقایسه‌ای، فاصلهٔ ابتدا تا انتهای ناحیهٔ حاوی مادهٔ حساس به نور را در دو گیرنده بررسی کنید؛ آن را با فاصلهٔ هسته تا این ناحیه اشتباه نگیرید.