سوال ۱۶۳ · زیست‌شناسی
کنکور تجربی ۱۴۰۰ · سوال ۱۶۳ · کلید رسمی سازمان سنجش
زیست‌شناسی · زیست‌شناسی ۳ · فصل ۲: جریان اطلاعات در یاخته
در یوکاریوت‌ها، چند مورد را می‌توان مربوط به تنظیم بیان ژن پیش از رونویسی دانست؟
الف- میزان دسترسی پیش ماده به آنزیم
ب- اتصال رناهای کوچک به نوعی ریبونوکلئیک اسید
ج- تغییر در فشردگی واحدهای تکراری در رشتهٔ کروماتین
د- خمیدگی یا عدم خمیدگی در بخشی از مولکول دنا (DNA)
نمایش پاسخ و پاسخ تشریحی
پاسخ درست: گزینهٔ ۳ (کلید رسمی سازمان سنجش)
پاسخ تشریحی
برای پاسخ، باید میان «آماده‌سازی شرایط آغاز رونویسی» و «تنظیم پس از ساخته‌شدن رنا» تفاوت بگذاریم. همچنین عبارت «می‌توان مربوط دانست» اهمیت دارد؛ لازم نیست هر مورد فقط به تنظیم پیش از رونویسی اختصاص داشته باشد.
الف) میزان دسترسی پیش‌ماده به آنزیم: قابل قبول است.
در ارتباط با رونویسی، می‌توان آنزیم را رنابسپاراز و پیش‌ماده‌های مصرفی آن را ریبونوکلئوتیدها در نظر گرفت. فراهم‌بودن این پیش‌ماده‌ها از شرایط لازم برای آغاز ساخت رناست؛ بنابراین میزان دسترسی به آن‌ها می‌تواند پیش از شروع رونویسی بر امکان انجام آن اثر بگذارد. دقت کنید که منظور، تنظیم فعالیت هر آنزیمی در یاخته نیست، بلکه ارتباط این عبارت با دستگاه رونویسی است. این مورد، استنباطی از نیازهای فرایند رونویسی است و در عبارت‌های نقل‌شدهٔ کتاب به‌عنوان مثالی مستقل ذکر نشده است.
ب) اتصال رناهای کوچک به نوعی ریبونوکلئیک‌اسید: قابل قبول نیست.
منظور، اتصال رناهای کوچک مکمل به رنای پیک است. رنای پیک باید ابتدا با رونویسی ساخته شده باشد تا این اتصال انجام شود. این اتصال مانع فعالیت رناتن و ادامهٔ ترجمه می‌شود و رنای پیک نیز پس از مدتی تجزیه می‌شود؛ پس نمونه‌ای از تنظیم پس از رونویسی است. (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۳۶)
ج) تغییر در فشردگی واحدهای تکراری رشتهٔ کروماتین: قابل قبول است.
واحدهای تکراری کروماتین، نوکلئوزوم‌ها هستند. تغییر فشردگی کروماتین، میزان دسترسی رنابسپاراز به ژن را تغییر می‌دهد؛ بخش‌های فشرده‌تر معمولاً کمتر در دسترس‌اند. بنابراین این تغییر می‌تواند پیش از آغاز رونویسی، امکان دسترسی به ژن را تنظیم کند. (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۳۶)
د) خمیدگی یا عدم خمیدگی بخشی از دنا: قابل قبول است.
با اتصال عوامل رونویسی به توالی افزاینده و ایجاد خمیدگی در دنا، عوامل رونویسی به یکدیگر نزدیک می‌شوند و بر رونویسی اثر می‌گذارند. این آرایش می‌تواند پیش از آغاز ساخت رنا شکل بگیرد؛ بنابراین به آماده‌سازی شرایط آغاز رونویسی مربوط است. هرچند کتاب این سازوکار را زیر عنوان «تنظیم بیان ژن در مرحلهٔ رونویسی» توضیح داده، نباید آن را الزاماً رویدادی پس از شروع ساخت رنا دانست. (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۳۵)
در نتیجه، موارد الف، ج و د، یعنی سه مورد، پذیرفته می‌شوند.
پاسخ: گزینهٔ ۳
چرا گزینه‌های دیگر نادرست‌اند
- گزینهٔ ۱: ممکن است فقط تغییر فشردگی کروماتین را بشمارید، چون کتاب آن را به‌روشنی به دسترسی رنابسپاراز مرتبط کرده است؛ اما سؤال می‌گوید «می‌توان مربوط دانست» و فراهم‌بودن پیش‌ماده‌های رونویسی و آرایش دنا برای آغاز رونویسی را هم باید در نظر گرفت.
- گزینهٔ ۲: ممکن است خمیدگی دنا را به‌دلیل مطرح‌شدن زیر عنوان «تنظیم در مرحلهٔ رونویسی» کنار بگذارید. بااین‌حال، خمیدگی دنا و نزدیک‌شدن عوامل رونویسی می‌تواند پیش از آغاز ساخت رنا رخ دهد و بر شروع رونویسی اثر بگذارد.
- گزینهٔ ۴: این انتخاب از یکی‌گرفتن همهٔ مراحل تنظیم بیان ژن ناشی می‌شود. اتصال رناهای کوچک به رنای پیک نیازمند ساخته‌شدن رنای پیک است؛ بنابراین مربوط به پس از رونویسی است.
راهنمایی قدم‌به‌قدم (پیش از دیدن پاسخ)
- برای هر مورد مشخص کن که آیا به آماده‌شدن شرایط آغاز رونویسی مربوط است یا به سرنوشت رنایی که قبلاً ساخته شده است.
- اتصال رناهای کوچک به رنای پیک را با تغییر فشردگی کروماتین مقایسه کن: کدام‌یک به وجود محصول رونویسی وابسته است و کدام‌یک دسترسی رنابسپاراز به ژن را تغییر می‌دهد؟
- در دو مورد باقی‌مانده، آنزیم را رنابسپاراز در نظر بگیر و نقش پیش‌ماده‌های آن و نیز نزدیک‌شدن عوامل رونویسی بر اثر خمیدگی دنا را در آماده‌سازی آغاز رونویسی بررسی کن؛ سپس موارد پذیرفته‌شده را بشمار.