سوال ۸ · زیست‌شناسی
کنکور تجربی ۱۴۰۵ · سوال ۸ · کلید رسمی سازمان سنجش
زیست‌شناسی · زیست‌شناسی ۳ · فصل ۲: جریان اطلاعات در یاخته
مطابق با اطلاعات کتاب درسی، کدام مورد درخصوص تنظیم بیان هر ژن هستة یوکاریوتی که در مرحلة رونویسی قرار دارد، بهطور حتم درست است؟
نمایش پاسخ و پاسخ تشریحی
پاسخ درست: گزینهٔ ۲ (کلید رسمی سازمان سنجش)
پاسخ تشریحی
برای پاسخ، باید میان نقش عمومی عوامل رونویسی و سازوکار احتمالی توالی افزاینده تفاوت بگذاریم؛ زیرا سؤال دربارهٔ مطلبی است که برای «هر ژن هسته‌ای یوکاریوتی» در مرحلهٔ رونویسی درست باشد.
گام اول ـ نقش عوامل رونویسی در راهانداز: رنابسپاراز یوکاریوتی نمی‌تواند به‌تنهایی راهانداز را شناسایی کند. گروهی از عوامل رونویسی به نواحی مشخص راهانداز متصل می‌شوند و رنابسپاراز را به آن هدایت می‌کنند. کتاب همچنین بیان می‌کند که تغییر تمایل اتصال این عوامل به راهانداز، مقدار رونویسی را تغییر می‌دهد (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۳۵).
گام دوم ـ ارتباط ساختار و عملکرد: عوامل رونویسی پروتئین‌اند و عملکرد اتصالی آن‌ها به ساختارشان وابسته است. بنابراین، تغییر ساختاری مؤثر بر عملکرد این عوامل می‌تواند تمایل اتصال آن‌ها را تغییر دهد و از این راه بر مقدار رونویسی و میزان بیان ژن اثر بگذارد. این همان ارتباط مورد نظر گزینهٔ دوم است. دقت کنید که متن کتاب مستقیماً بر «تغییر تمایل اتصال» تأکید دارد و ارتباط آن با ساختار پروتئین، مبنای استنباط این گزینه است (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۳۵).
گام سوم ـ چرا افزاینده ملاک عمومی نیست؟ کتاب اتصال گروه دیگری از عوامل رونویسی به افزاینده را به‌صورت یک امکان مطرح می‌کند. در این سازوکار، خم‌شدن دنا عوامل متصل به افزاینده و راهانداز را کنار هم قرار می‌دهد و رونویسی افزایش می‌یابد؛ پس نه نزدیک‌شدن افزاینده شرط ارتباط هر دو عامل رونویسی است و نه اتصال به افزاینده شرط عمومی آغاز بیان ژن محسوب میشود (زیست‌شناسی ۳، صفحه‌های ۳۵ و ۳۶).
همچنین کتاب تنها از متفاوت‌بودن افزاینده با راهانداز و امکان فاصلهٔ زیاد آن از ژن سخن می‌گوید؛ از این مطالب نمی‌توان بیشتر بودن طول افزاینده را نتیجه گرفت (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۳۵).
پاسخ: گزینهٔ ۲
چرا گزینه‌های دیگر نادرست‌اند
- گزینهٔ ۱: ممکن است خم‌شدن دنا در سازوکار افزاینده را به ارتباط میان همهٔ عوامل رونویسی تعمیم دهید؛ اما نزدیک‌شدن افزاینده به راهانداز فقط به سازوکار افزاینده مربوط است و پیش‌شرط ارتباط هر دو عامل رونویسی نیست.
- گزینهٔ ۳: ممکن است افزایش رونویسی را با آغاز آن یکسان بگیرید؛ درحالی‌که اتصال عوامل رونویسی به افزاینده، در سازوکار بیان‌شده در کتاب، سرعت و مقدار رونویسی را افزایش می‌دهد و شرط عمومی آغاز بیان هر ژن نیست.
- گزینهٔ ۴: ممکن است از ظاهر شکل کتاب یا دوربودن افزاینده از ژن، بیشتر بودن طول آن را نتیجه بگیرید؛ اما فاصلهٔ افزاینده از ژن با طول خود افزاینده متفاوت است و کتاب چنین مقایسه‌ای را تأیید نمی‌کند.
راهنمایی قدم‌به‌قدم (پیش از دیدن پاسخ)
- بخش «تنظیم بیان ژن در مرحلهٔ رونویسی» را مرور کنید؛ نقش عوامل رونویسیِ متصل به راهانداز را از نقش عوامل متصل به افزاینده جدا کنید.
- به قید «هر ژن» توجه کنید. کتاب حضور سازوکار افزاینده را با واژهٔ «ممکن است» مطرح می‌کند؛ بنابراین نمی‌توان ویژگی‌های این سازوکار را به همهٔ ژن‌ها تعمیم داد.
- کتاب تغییر تمایل اتصال عوامل رونویسی به راهانداز را با تغییر مقدار رونویسی مرتبط می‌داند؛ این رابطه را با وابستگی عملکرد پروتئین به ساختار آن کنار هم بگذارید.