سوال ۱۷۷ · زیست‌شناسی
کنکور تجربی ۱۴۰۰ · سوال ۱۷۷ · کلید رسمی سازمان سنجش
زیست‌شناسی · زیست‌شناسی ۲ · فصل ۷: تولیدمثل
به‌طور معمول، کدام عبارت در ارتباط با یک خانم باردار صحیح است؟
نمایش پاسخ و پاسخ تشریحی
پاسخ درست: گزینهٔ ۱ (کلید رسمی سازمان سنجش)
پاسخ تشریحی
برای حل سؤال باید میان «هم‌پوشانی زمانی دو فرایند» و «یکسان بودن زمان شروع آنها» تفاوت بگذاریم.
گام اول ـ شناخت بخش‌های بلاستوسیست: بلاستوسیست دارای تروفوبلاست و تودهٔ یاخته‌ای درونی است. تودهٔ درونی از یاخته‌های بنیادی تشکیل شده و لایه‌های زایندهٔ جنینی از آن پدید می‌آیند؛ این لایه‌ها منشأ بافت‌ها و اندام‌های جنین‌اند. در مقابل، زه‌شامه از تروفوبلاست به وجود می‌آید و در تشکیل جفت نقش دارد (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۱۱۰).
گام دوم ـ بررسی زمان تشکیل جفت: تشکیل جفت از هفتهٔ دوم پس از لقاح آغاز می‌شود و کامل شدن آن تا هفتهٔ دهم طول می‌کشد (زیست‌شناسی ۲، صفحه‌های ۱۱۱–۱۱۲). این دوره با تمایز یاخته‌های بنیادی جنینی و پدید آمدن بافت‌ها و اندام‌ها هم‌پوشانی دارد؛ بنابراین درست است که جفت «در طی» تمایز این یاخته‌ها به وجود می‌آید. دقت کنید که این عبارت، زمان تشکیل جفت را بیان می‌کند و نمی‌گوید جفت مستقیماً از تودهٔ یاخته‌ای درونی ساخته می‌شود.
گام سوم ـ بررسی عبارت‌های دیگر:
- گزینهٔ دوم: آغاز تمایز یاخته‌ها را نباید با آغاز تشکیل اندام‌های اصلی یکی دانست. ابتدا لایه‌های زاینده شکل می‌گیرند و بافت‌ها و اندام‌های مختلف از آنها پدید می‌آیند؛ پس هم‌زمانیِ آغاز این دو فرایند پذیرفتنی نیست (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۱۱۰).
- گزینهٔ سوم: ترشح آنزیم‌های تروفوبلاست موجب تخریب موضعی لایهٔ داخلی دیوارهٔ رحم و فراهم شدن محل جایگزینی می‌شود. پرده‌های محافظ، از جمله زه‌شامه، پس از جایگزینی تشکیل می‌شوند؛ بنابراین تشکیل زوائد انگشتی زه‌شامه با شروع ترشح این آنزیم‌ها همزمان نیست (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۱۱۰، متن و شکل ۱۴).
- گزینهٔ چهارم: کتاب، تشکیل زه‌شامه را پس از جایگزینی بیان می‌کند. زه‌شامه با ترشح و ورود آن به خون مادر، امکان تشخیص بارداری را فراهم می‌کند؛ ازاین‌رو نمی‌توان مثبت شدن آزمایش را به همان شروع جایگزینی نسبت داد (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۱۱۰).
پاسخ: گزینهٔ ۱
چرا گزینه‌های دیگر نادرست‌اند
- گزینهٔ ۲: ممکن است دانش‌آموز آغاز تمایز را با آغاز اندام‌زایی یکسان بداند؛ اما ابتدا لایه‌های زایندهٔ جنینی شکل می‌گیرند و سپس بافت‌ها و اندام‌ها از آنها پدید می‌آیند، پس همزمان دانستن آغاز این دو فرایند درست نیست.
- گزینهٔ ۳: این گزینه از اشتباه گرفتن نقش تروفوبلاست در جایگزینی با نقش زه‌شامه در تشکیل جفت ناشی می‌شود. آغاز ترشح آنزیم‌های تروفوبلاست برای تخریب موضعی دیوارهٔ رحم است؛ زوائد انگشتی متعلق به زه‌شامه‌اند که پس از جایگزینی تشکیل می‌شود.
- گزینهٔ ۴: ممکن است دانش‌آموز شروع استقرار بلاستوسیست را معادل مثبت شدن فوری آزمایش بارداری بداند. مطابق ترتیب بیان کتاب، پس از جایگزینی، زه‌شامه تشکیل می‌شود و هورمون ترشح می‌کند؛ بنابراین شروع جایگزینی به‌تنهایی به معنای مثبت شدن آزمایش نیست.
راهنمایی قدم‌به‌قدم (پیش از دیدن پاسخ)
- در گفتار رشد و نمو جنین، ترتیب جایگزینی، تشکیل پرده‌های جنینی، تشکیل لایه‌های زاینده و اندام‌زایی را مرور کن.
- به قیدهای زمانی دقت کن: «در طی» فقط به هم‌پوشانی زمانی اشاره دارد، ولی «همزمان با شروع» ادعای دقیق‌تری است. همچنین تودهٔ یاخته‌ای درونی را با تروفوبلاست اشتباه نگیر.
- تشکیل جفت از هفتهٔ دوم پس از لقاح آغاز می‌شود و تا هفتهٔ دهم ادامه دارد. این بازه را با دورهٔ تمایز جنینی مقایسه کن و در عبارت‌های دیگر، هم‌زمانیِ ادعاشده را بررسی کن.