سوال ۲ · زیست‌شناسی
کنکور تجربی ۱۴۰۲ نوبت اول · سوال ۲ · کلید رسمی سازمان سنجش
زیست‌شناسی · زیست‌شناسی ۳ · فصل ۶: از انرژی به ماده
مطابق با مطلب کتاب درسی، کدام مورد، برای تکمیل عبارت زیر، مناسب است؟
«در نوعی جاندار که می‌تواند ..................... .»
نمایش پاسخ و پاسخ تشریحی
پاسخ درست: گزینهٔ ۲ (کلید رسمی سازمان سنجش)
پاسخ تشریحی
برای تکمیل عبارت، باید هم هویت جاندار درست تشخیص داده شود و هم ویژگیِ پس از آن با این جاندار سازگار باشد.
۱. شناسایی جاندار گزینهٔ دوم: کتاب بیان می‌کند که انواعی از باکتری‌ها در اطراف دهانهٔ آتشفشان‌های زیر آب زندگی می‌کنند و با استفاده از انرژی واکنش‌های اکسایش، از کربن دی‌اکسید مادهٔ آلی می‌سازند؛ این فرایند شیمیوسنتز نام دارد (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۹۰). بنابراین، مصداق موردنظر در این گزینه یک باکتری است.
۲. بررسی ویژگی فام‌تن: مطابق مبحث ساختار مادهٔ وراثتی در زیست‌شناسی ۳، فام‌تن اصلی باکتری از یک مولکول دنای حلقوی تشکیل شده است. وجود احتمالی دنای کوچکِ مستقل، یعنی پلاسمید، این گزاره را نقض نمی‌کند؛ زیرا گزینه مشخصاً دربارهٔ «فام‌تن اصلی» سخن می‌گوید. پس دو بخش گزینهٔ دوم با یکدیگر سازگارند.
۳. بررسی گزینهٔ اول: گاز بی‌رنگ با بوی تخم‌مرغ گندیده، سولفید هیدروژن با فرمول است. کتاب نمونه‌ای از باکتری‌های مصرف‌کنندهٔ این ماده را در بخش شیمیوسنتز معرفی می‌کند (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۹۰). باکتری‌بودن این جاندار با نسبت‌دادن حذف اینترون از رنای پیک به آن سازگار نیست؛ در چارچوب کتاب، این نوع پیرایش رنا در مبحث بیان ژن یوکاریوت‌ها مطرح می‌شود.
۴. بررسی گزینهٔ سوم: کتاب، جانداران تبدیل‌کنندهٔ آمونیوم به نیترات را باکتری‌های نیترات‌ساز معرفی می‌کند (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۹۰). در الگوی رونویسی باکتریایی، رنابسپاراز راه‌انداز را شناسایی می‌کند؛ اما تشکیل مجموعهٔ راه‌انداز و عوامل رونویسی و سپس هدایت رنابسپاراز به آن، مربوط به یوکاریوت‌هاست.
۵. بررسی گزینهٔ چهارم: ورود بخشی از رشته‌های قارچ به درون ریشه، به همزیستی قارچ و ریشه اشاره دارد. قارچ یوکاریوت است و مطابق مبحث رونویسی در زیست‌شناسی ۳، یوکاریوت‌ها چند نوع رنابسپاراز دارند؛ بنابراین عبارت «فقط یک نوع رنابسپاراز» برای آن درست نیست.
پاسخ: گزینهٔ ۲
چرا گزینه‌های دیگر نادرست‌اند
- گزینهٔ ۱: ممکن است دانش‌آموز جذب کربن دی‌اکسید و تولید مادهٔ آلی را نشانهٔ یوکاریوت‌بودن بداند؛ اما باکتری‌ها نیز می‌توانند این کار را انجام دهند. جاندار موردنظر، باکتریِ مصرف‌کنندهٔ سولفید هیدروژن است و حذف اینترون از رنای پیک، مطابق الگوی کتاب برای بیان ژن در باکتری‌ها مطرح نیست.
- گزینهٔ ۳: ممکن است دانش‌آموز سازوکار آغاز رونویسی در یوکاریوت‌ها را به همهٔ جانداران تعمیم دهد. باکتری‌های نیترات‌ساز پروکاریوت‌اند؛ هدایت رنابسپاراز به مجموعهٔ راه‌انداز و عوامل رونویسی، مربوط به الگوی رونویسی یوکاریوتی است.
- گزینهٔ ۴: ممکن است دانش‌آموز قارچ همزیست با ریشه را با باکتری اشتباه بگیرد و وجود یک نوع رنابسپاراز را به آن نسبت دهد. قارچ‌ها یوکاریوت‌اند و برخلاف باکتری‌ها، چند نوع رنابسپاراز دارند.
راهنمایی قدم‌به‌قدم (پیش از دیدن پاسخ)
- برای هر گزینه، ابتدا جاندار توصیف‌شده را شناسایی کن؛ سپس ویژگی‌های مادهٔ وراثتی و رونویسی در پروکاریوت‌ها و یوکاریوت‌ها را به یاد بیاور.
- در بخش شیمیوسنتزِ زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۹۰، مشخص کن جاندارانِ ساکن اطراف دهانه‌های آتشفشانی و جاندارانِ نیترات‌ساز به کدام گروه تعلق دارند.
- در دو گزینه، ویژگی‌های پردازش رنا یا آغاز رونویسیِ یوکاریوتی به باکتری نسبت داده شده است؛ در گزینهٔ مربوط به همزیستی ریشه نیز باید یوکاریوت‌بودن قارچ را در نظر بگیری. اکنون سازگاری دو بخشِ گزینهٔ باقی‌مانده را بررسی کن.