سوال ۱ · زیست‌شناسی
کنکور تجربی ۱۴۰۲ نوبت دوم · سوال ۱ · کلید رسمی سازمان سنجش
زیست‌شناسی · زیست‌شناسی ۱ · فصل ۲: گوارش و جذب مواد
در نزدیکی حفرهٔ دهانی انسان، اندام‌های لوله‌ای‌شکل و طویلی وجود دارند که با این حفره در ارتباط هستند. کدام مورد، ویژگی مشترک این اندام‌ها را نشان می‌دهد؟
نمایش پاسخ و پاسخ تشریحی
پاسخ درست: گزینهٔ ۳ (کلید رسمی سازمان سنجش)
پاسخ تشریحی
۱. شناسایی اندام‌ها: منظور سؤال، «مری» و «نای» است. مری مسیر عبور غذا از حلق به معده است و نای از راه حنجره و حلق با حفرهٔ دهانی ارتباط دارد. جایگاه مری در مسیر لولهٔ گوارش، در شکل دستگاه گوارش مشخص شده است (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۱۷–۱۸).
۲. بررسی مادهٔ عبوری از هر اندام: مری غذا را جابه‌جا می‌کند. مواد مغذیِ موجود در غذا، پس از گوارش و جذب، می‌توانند در اختیار یاخته‌ها قرار گیرند و در تأمین انرژی آن‌ها نقش داشته باشند. کتاب نیز نقش غذا در فراهم‌کردن مواد و انرژی موردنیاز بدن را بیان می‌کند (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۱۷–۱۸). نای نیز هوا و در نتیجه مولکول‌های اکسیژن را عبور می‌دهد؛ اکسیژن در تنفس یاخته‌ای هوازی و آزادسازی انرژی از مواد مغذی نقش دارد.
۳. نتیجه‌گیری: هر دو لوله، مولکول‌هایی را انتقال می‌دهند که در فرایند تأمین انرژی بدن نقش دارند. دقت کنید که «نقش داشتن در تولید انرژی» با «انرژی‌زا بودن» یکسان نیست؛ اکسیژن خودش مادهٔ غذاییِ انرژی‌زا نیست، اما در تنفس یاخته‌ای هوازی نقش دارد.
ویژگی‌های ساختاریِ گزینه‌های دیگر مشترک نیستند: صفاق مربوط به ناحیهٔ شکمی است و در دیوارهٔ مری نیز زیرمخاط میان مخاط و لایهٔ ماهیچه‌ای قرار دارد، نه یک لایهٔ غضروفی‌ماهیچه‌ای (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۱۸–۱۹). همچنین یاخته‌های مژک‌دار نای، مخاط را حرکت می‌دهند و مسئول ترشح آن نیستند.
پاسخ: گزینهٔ ۳
چرا گزینه‌های دیگر نادرست‌اند
- گزینهٔ ۱: ممکن است ویژگی لایهٔ بیرونی بخش‌های شکمی لولهٔ گوارش را به همهٔ اندام‌های لوله‌ای تعمیم دهید؛ اما صفاق با اندام‌های درون شکم ارتباط دارد و اتصال به آن، ویژگی مشترک مری و نای نیست.
- گزینهٔ ۲: این گزینه از اشتباه گرفتن کار یاخته‌های مژک‌دار و یاخته‌های ترشح‌کنندهٔ مخاط ناشی می‌شود. در نای، مژک‌ها به جابه‌جایی مخاط کمک می‌کنند، نه ترشح آن؛ ضمن اینکه پوشش مری مژک‌دار نیست.
- گزینهٔ ۴: ممکن است ساختار دیوارهٔ نای و مری را یکسان فرض کنید؛ اما مری لایهٔ «غضروفی‌ماهیچه‌ای» ندارد. در مری، زیرمخاط میان مخاط و لایهٔ ماهیچه‌ای قرار دارد و اتصال و لغزش مخاط روی ماهیچه را ممکن می‌کند.
راهنمایی قدم‌به‌قدم (پیش از دیدن پاسخ)
- ابتدا دو لولهٔ طویلِ نزدیک دهان را شناسایی کنید؛ یکی به دستگاه گوارش و دیگری به دستگاه تنفس مربوط است.
- ویژگی مشترک الزاماً ساختاری نیست. به تفاوت پوشش و دیوارهٔ این دو لوله و سپس به موادی که از آن‌ها عبور می‌کنند توجه کنید.
- نقش مواد غذایی و اکسیژن را در تنفس یاخته‌ای کنار هم بگذارید؛ آیا برای نقش داشتن در این فرایند، لازم است هر دو ماده خودشان انرژی‌زا باشند؟