سوال ۳۰ · زیست‌شناسی
کنکور تجربی ۱۴۰۵ · سوال ۳۰ · کلید رسمی سازمان سنجش
زیست‌شناسی · زیست‌شناسی ۱ · فصل ۲: گوارش و جذب مواد
در کتاب درسی، به حشرة گیاهخواری اشاره شده است که با استفاده از آرواره‌ها، مواد غذایی را خرد و به دهان منتقل و در بخشی حجیم از لولة گوارش خود، به‌طور موقت ذخیره و نرم می‌کند. کدام مورد را نمی‌توان دربارة این حشره بیان نمود؟
نمایش پاسخ و پاسخ تشریحی
پاسخ درست: گزینهٔ ۳ (کلید رسمی سازمان سنجش)
پاسخ تشریحی
گام اول ـ شناسایی جانور: جانور موردنظر «ملخ» است. در ملخ، غذا پس از خردشدن با آرواره‌ها و عبور از مری، به چینه‌دان می‌رسد. چینه‌دان بخش حجیم انتهای مری و محل ذخیرهٔ موقت و نرم‌شدن غذاست؛ بنابراین نباید آن را با پیش‌معده، که در خردکردن بیشتر غذا نقش دارد، اشتباه گرفت (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۳۱).
گام دوم ـ توجه به خواستهٔ سؤال: عبارت «نمی‌توان بیان نمود» یعنی باید گزارهٔ نادرست را پیدا کنیم.
گام سوم ـ بررسی گزینه‌ها:
گزینهٔ ۱ درست است. با توجه به شکل لولهٔ گوارش ملخ، یاخته‌های دیوارهٔ راست‌روده از نظر بلندی با یاخته‌های بخش دیگر روده یکسان نشان داده نشده‌اند؛ پس نمی‌توان یکنواختی اندازهٔ یاخته‌ها را در سراسر این مسیر فرض کرد (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۳۱، شکل ۲۰).
گزینهٔ ۲ درست است. ترشحات غده‌های بزاقی ملخ از راه مجرای مشترک به دهان می‌ریزند. نکتهٔ مهم این است که فضای درون لولهٔ گوارش، با وجود قرارگرفتن در بدن، جزو محیط داخلی بدن نیست و با محیط بیرون ارتباط دارد؛ بنابراین این عبارت با ریختن بزاق به دهان سازگار است (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۳۱، شکل ۲۰).
گزینهٔ ۳ نادرست است. دستگاه تنفسی ملخ از نوع نایدیسی است و از طریق روزنه‌های تنفسی با هوای محیط ارتباط دارد؛ اما این روزنه‌ها در پهلوهای بدن قرار دارند، نه در سطح پشتی آن. پس اشکال عبارت در «محل روزنه‌ها» است، نه در اصل انجام تبادلات گازی از طریق آن‌ها.
گزینهٔ ۴ درست است. شاخک‌های ملخ ساختارهای حسی‌اند و رشته‌های عصبی میان مغز و شاخک‌ها امتداد دارند. وجود طناب عصبی شکمی در حشرات، این ارتباط را نفی نمی‌کند.
در نتیجه، تنها عبارت مربوط به پشتی‌بودن محل روزنه‌های تنفسی را نمی‌توان دربارهٔ ملخ بیان کرد.
پاسخ: گزینهٔ ۳
چرا گزینه‌های دیگر نادرست‌اند
- گزینهٔ ۱: ممکن است دانش‌آموز تصور کند یاخته‌های پوششی در سراسر روده هم‌اندازه‌اند و این عبارت را نادرست بداند؛ اما در شکل لولهٔ گوارش ملخ، بلندی یاخته‌های دیوارهٔ راست‌روده با یاخته‌های بخش دیگر روده متفاوت نشان داده شده است.
- گزینهٔ ۲: ممکن است تعدد غده‌های بزاقی را به معنای وجود چند مجرای خروجی مستقل بدانید، یا بازشدن مجرا به دهان را خروج به محیط بیرون محسوب نکنید. در ملخ، ترشحات از مجرای مشترک به دهان می‌ریزند و فضای درون لولهٔ گوارش از نظر ارتباط با محیط، بیرون از محیط داخلی بدن محسوب می‌شود.
- گزینهٔ ۴: ممکن است با توجه به وجود طناب عصبی شکمی در حشرات، ارتباط مستقیم مغز و شاخک‌ها را نادیده بگیرید؛ درحالی‌که شاخک‌ها اندام‌های حسی‌اند و رشته‌های عصبی آن‌ها با مغز ارتباط دارند.
راهنمایی قدم‌به‌قدم (پیش از دیدن پاسخ)
- ابتدا جانور را از روی نوع تغذیه، آرواره‌ها و محل ذخیره و نرم‌شدن غذا شناسایی کن؛ شکل لولهٔ گوارش جانوران در صفحهٔ ۳۱ زیست‌شناسی ۱ راهگشاست.
- سؤال، عبارت نادرست را می‌خواهد. پس علاوه بر شکل دستگاه گوارش، ویژگی‌های دستگاه تنفسی و عصبی حشرات را هم مرور کن.
- در عبارت مربوط به تنفس، اصل وجود روزنه‌ها را از محل قرارگرفتن آن‌ها جدا کن؛ موقعیت این روزنه‌ها نسبت به محور پشتی، شکمی و جانبی بدن تعیین‌کننده است.