سوال ۹ · زیست‌شناسی
کنکور تجربی ۱۴۰۴ نوبت دوم · سوال ۹ · کلید رسمی سازمان سنجش
زیست‌شناسی · زیست‌شناسی ۱ · فصل ۲: گوارش و جذب مواد
در انسان، کدام عبارت در ارتباط با اندام‌های دستگاه گوارش موجود در شکم درست است؟
نمایش پاسخ و پاسخ تشریحی
پاسخ درست: گزینهٔ ۴ (کلید رسمی سازمان سنجش)
پاسخ تشریحی
برای حل سؤال باید قیدهای «هر»، «هر یاخته» و «فقط بعضی» را دقیق بررسی کنیم.
۱. شناسایی ماهیچه‌های تنظیم‌کنندۀ عبور مواد
ماهیچۀ حلقوی اطراف یک دهانه که با انقباض، آن را تنگ یا بسته می‌کند، «بنداره» نام دارد؛ بنابراین منظور سؤال صرفاً وجود لایۀ ماهیچه‌ای حلقوی در دیوارۀ لولۀ گوارش نیست (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۱۹–۲۰).
۲. بررسی عبارت درست
معده در محل خروج خود بندارۀ پیلور دارد و آنزیم گوارشی نیز ترشح می‌کند؛ پپسین آغازکنندۀ گوارش پروتئین‌ها در معده است (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۲۳). در مقابل، رودۀ بزرگ در انتهای مسیر خود با بنداره‌های مخرج ارتباط دارد، اما آنزیم گوارشی ترشح نمی‌کند. کتاب نیز وجود بندارۀ خارجی مخرج و ماهیچۀ مخطط آن را بیان می‌کند (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۱۸–۱۹). پس از میان اندام‌های دارای بنداره، برخی آنزیم گوارشی ترشح می‌کنند و برخی چنین ترشحی ندارند؛ در نتیجه عبارت چهارم درست است.
۳. بررسی سایر عبارت‌ها
- عبارت اول: دو اندام گوارشی نزدیک میان‌بند، کبد و معده‌اند. کبد نمک‌های صفراوی تولید می‌کند و معده نیز در ترشحات محافظ مخاط خود بیکربنات دارد. بنابراین توانایی تولید ترکیبات یونی به «فقط بعضی» از این اندام‌ها محدود نیست.
- عبارت دوم: پلی‌ساکارید ذخیره‌ای انسان گلیکوژن است. کبد توانایی ساخت گلیکوژن دارد، ولی ترشح گوارشی آن، یعنی صفرا، فاقد آنزیم گوارشی است؛ پس کبد مثال نقض عبارت است.
- عبارت سوم: موسین همان گلیکوپروتئینی است که با جذب آب در تشکیل مادۀ مخاطی نقش دارد (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۱۹–۲۰). لوزالمعده بیکربنات تولید و به دوازدهه وارد می‌کند (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۲۳)، اما این ویژگی اندام به معنای تولید موسین در تک‌تک یاخته‌های آن نیست؛ برای مثال، یاخته‌های درون‌ریز آن وظیفۀ تولید هورمون دارند. بنابراین قید «هر یاخته» نادرست است.
پاسخ: گزینهٔ ۴
چرا گزینه‌های دیگر نادرست‌اند
- گزینهٔ ۱: ممکن است با توجه به نمک‌های صفراوی کبد، توانایی معده در تولید بیکربنات نادیده گرفته شود. هم کبد و هم معده، که نزدیک میان‌بند قرار دارند، در تولید ترکیبات یونی نقش دارند؛ بنابراین قید «فقط بعضی» درست نیست.
- گزینهٔ ۲: ممکن است ساخت گلیکوژن با تولید آنزیم گوارشی همراه دانسته شود. کبد گلیکوژن می‌سازد، اما صفرا را بدون آنزیم گوارشی به روده می‌فرستد و مثال نقض این حکم کلی است.
- گزینهٔ ۳: ممکن است ویژگی ترشحی یک اندام به تمام یاخته‌های آن تعمیم داده شود. لوزالمعده بیکربنات تولید می‌کند، اما همۀ یاخته‌های آن، از جمله یاخته‌های درون‌ریز، تولیدکنندۀ موسین نیستند.
راهنمایی قدم‌به‌قدم (پیش از دیدن پاسخ)
- مفهوم بنداره و تفاوت ترشحات بخش‌های مختلف لولۀ گوارش را مرور کن؛ داشتن ماهیچۀ تنظیم‌کنندۀ عبور مواد الزاماً به معنای ترشح آنزیم نیست.
- برای بررسی عبارت‌های کلی، به دنبال مثال نقض باش: کبد گلیکوژن می‌سازد، ولی آیا صفرا آنزیم گوارشی دارد؟ همچنین آیا تمام یاخته‌های یک اندام کار یکسانی انجام می‌دهند؟
- معده را با رودۀ بزرگ مقایسه کن: هر دو در ارتباط با تنظیم عبور مواد بنداره دارند، اما از نظر ترشح آنزیم گوارشی یکسان نیستند.