سوال ۱۶ · زیست‌شناسی
کنکور تجربی ۱۴۰۵ · سوال ۱۶ · کلید رسمی سازمان سنجش
زیست‌شناسی · زیست‌شناسی ۱ · فصل ۳: تبادلات گازی
به‌طور معمول، درخصوص نخستین هوایی که به هنگام بازدم عمیق یک فرد خارج می‌شود، چند مورد زیر درست است؟
الف: غنی از اکسیژن است.
ب: بخشی از نوعی حجم تنفسی است که مقدار آن، در دوران حیات یک فرد کاملاً سالم، دستخوش تغییر می‌شود.
ج: جزئی از هوایی است که جهت محاسبهٔ حجم تنفسی در دقیقه استفاده می‌شود.
د: همان هوایی است که شش‌ها می‌توانند بیشتر از ظرفیت حیاتی، در خود جای دهند.
نمایش پاسخ و پاسخ تشریحی
پاسخ درست: گزینهٔ ۳ (کلید رسمی سازمان سنجش)
پاسخ تشریحی
نکتهٔ اصلی، شناسایی نخستین هوای خروجی است: در آغاز بازدم، ابتدا هوای موجود در بخش هادی خارج می‌شود. این هوا به بخش مبادله‌ای نرسیده و «هوای مرده» نام دارد؛ بنابراین نباید آن را با «حجم باقی‌مانده» اشتباه گرفت. (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۴۲–۴۳)
اکنون عبارت‌ها را بررسی می‌کنیم:
الف) درست است. هوای مرده در تبادل گازها شرکت نکرده است؛ بنابراین اکسیژن آن مانند هوای رسیده به حبابک‌ها در جریان تبادل با خون کاهش نیافته و نسبت به هوای خروجی از بخش مبادله‌ای، غنی از اکسیژن است. (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۴۲–۴۳)
ب) درست است. هوای مرده بخشی از حجم جاری به شمار می‌آید. کتاب بیان می‌کند که مقدار حجم‌های تنفسی در فرد سالم به سن و جنسیت وابسته است؛ پس حجم جاری در سراسر دوران حیات یک فرد سالم الزاماً ثابت نمی‌ماند و با تغییر سن می‌تواند تغییر کند. (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۴۲–۴۳)
ج) درست است. حجم تنفسی در دقیقه از ضرب حجم جاری در تعداد تنفس در دقیقه به دست می‌آید. هوای مرده نیز جزئی از حجم جاری است؛ بنابراین در محاسبهٔ حجم تنفسی در دقیقه منظور می‌شود، هرچند در تبادل گازها نقشی ندارد. (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۴۲–۴۳)
د) نادرست است. ظرفیت تام برابر مجموع ظرفیت حیاتی و حجم باقی‌مانده است؛ پس هوایی که شش‌ها افزون بر ظرفیت حیاتی در خود جای می‌دهند، مربوط به حجم باقی‌مانده است. این هوا حتی با بازدم عمیق هم خارج نمی‌شود، درحالی‌که هوای مورد سؤال در ابتدای بازدم خارج می‌شود. (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۴۳)
بنابراین عبارت‌های «الف»، «ب» و «ج» درست‌اند و در مجموع سه مورد صحیح است.
پاسخ: گزینهٔ ۳
چرا گزینه‌های دیگر نادرست‌اند
- گزینهٔ ۱: ممکن است فقط عبارت «الف» را درست بدانید و هوای مرده را جدا از حجم جاری در نظر بگیرید؛ درحالی‌که هوای مرده بخشی از هوای جابه‌جاشده در تنفس عادی است و عبارت‌های «ب» و «ج» نیز درست‌اند.
- گزینهٔ ۲: ممکن است با توجه به شرکت‌نکردن هوای مرده در تبادل گازها، عبارت «ج» را نادرست بدانید؛ اما حجم تنفسی در دقیقه از کل حجم جاری محاسبه می‌شود، نه فقط هوایی که به بخش مبادله‌ای می‌رسد.
- گزینهٔ ۴: این انتخاب معمولاً از یکی‌دانستن هوای مرده و حجم باقی‌مانده ناشی می‌شود؛ هوای مرده در بازدم خارج می‌شود، اما حجم باقی‌مانده حتی پس از بازدم عمیق نیز در شش‌ها می‌ماند، پس عبارت «د» نادرست است.
راهنمایی قدم‌به‌قدم (پیش از دیدن پاسخ)
- تعریف هوای مرده و محل قرارگیری آن را در مبحث حجم‌های تنفسی مرور کنید؛ هنگام شروع بازدم، هوای نزدیک‌تر به خروجی دستگاه تنفس زودتر خارج می‌شود.
- شرکت‌نکردن در تبادل گازها به معنای خارج‌بودن از حجم جاری نیست. همچنین کتاب مقدار حجم‌های تنفسی فرد سالم را وابسته به سن می‌داند.
- برای بررسی عبارت آخر، تفاوت ظرفیت تام و ظرفیت حیاتی را مشخص کنید: آیا هوای مربوط به این تفاوت می‌تواند با بازدم عمیق خارج شود؟ سپس عبارت‌های درست را بشمارید.