سوال ۵ · زیست‌شناسی
کنکور تجربی ۱۴۰۳ نوبت اول · سوال ۵ · کلید رسمی سازمان سنجش
زیست‌شناسی · زیست‌شناسی ۱ · فصل ۳: تبادلات گازی
دربارهٔ فقط بعضی از مهره‌داران ماده‌ای که ساختار ویژه و کارآمدی جهت اکسیژن‌گیری از آب دارند که به نواحی خاصی محدود شده است، کدام مورد صدق می‌کند؟
نمایش پاسخ و پاسخ تشریحی
پاسخ درست: گزینهٔ ۱ (کلید رسمی سازمان سنجش)
پاسخ تشریحی
۱. ابتدا جانوران موردنظر را شناسایی می‌کنیم. ساختار ویژهٔ اکسیژن‌گیری از آب، «آبشش» است. کتاب، ماهیان و نوزاد دوزیستان را از مهره‌داران آبشش‌دار معرفی می‌کند. حرکت خلاف‌جهت آب و خون در آبشش نیز به کارآمدی تبادل گازها کمک می‌کند (زیست‌شناسی ۱، صفحه‌های ۴۵–۴۶).
۲. نکتهٔ اصلی سؤال، قید «فقط بعضی» است. پس باید ویژگی‌ای را بیابیم که بتواند در بخشی از مهره‌داران مادهٔ موردنظر وجود داشته باشد، نه ویژگی عمومی همهٔ آن‌ها.
۳. گزینهٔ ۱ چنین امکانی را بیان می‌کند. مطابق مبحث تولیدمثل جانوران، در جانوران دارای لقاح خارجی، تخمک می‌تواند پوششی ژله‌ای و چسبناک داشته باشد. تشکیل تخمک در بدن جانور ماده انجام می‌شود؛ «خارجی‌بودن لقاح» فقط به محل پیوستن گامت‌ها مربوط است، نه محل تولید آن‌ها (زیست‌شناسی ۲، فصل تولیدمثل). بنابراین در بعضی از ماده‌های گروه موردنظر، مانند ماهیان ماده‌ای که به بلوغ تولیدمثلی رسیده‌اند، ممکن است چنین تخمکی تشکیل شده باشد؛ اما این ویژگی را نمی‌توان به همهٔ افراد، از جمله نوزادان دوزیستان، نسبت داد. تعبیر «ممکن است ... تولید شده باشد» نیز الزام نمی‌کند که جانور هنگام بررسی، حتماً تخمک را در بدن خود نگه داشته باشد.
۴. بررسی سایر گزینه‌ها:
- گزینهٔ ۲: مجراهای دستگاه خط جانبی ماهیان زیر پوست‌اند و از طریق منافذ با آب محیط ارتباط دارند؛ عبارت «روی پوست» دقیق نیست.
- گزینهٔ ۳: ترشح آنزیم‌های گوارشی و انجام گوارش برون‌یاخته‌ای، ویژگی عمومی این جانوران است؛ بنابراین با «فقط بعضی» سازگار نیست.
- گزینهٔ ۴: در گردش خون سادهٔ ماهیان، خون پس از خروج از آبشش‌ها به اندام‌های بدن می‌رود و سپس به قلب بازمی‌گردد؛ این الگو به بعضی از ماهیان ماده محدود نیست (زیست‌شناسی ۱، فصل گردش مواد در بدن).
پاسخ: گزینهٔ ۱
چرا گزینه‌های دیگر نادرست‌اند
- گزینهٔ ۲: وجود یاخته‌های مژک‌دار در دستگاه خط جانبی ماهیان ممکن است باعث انتخاب این گزینه شود؛ اما مجراهای خط جانبی در زیر پوست قرار دارند و از راه منافذی با محیط ارتباط دارند، نه اینکه روی پوست باشند.
- گزینهٔ ۳: این عبارت به‌خودی‌خود دربارهٔ جانوران موردنظر درست است، اما شرط «فقط بعضی» را برآورده نمی‌کند؛ گوارش برون‌یاخته‌ای با آنزیم‌های دستگاه گوارش، ویژگی مشترک آن‌هاست.
- گزینهٔ ۴: ممکن است دانش‌آموز مسیر گردش خون سادهٔ ماهیان را به‌درستی به یاد آورد، اما قید سؤال را نادیده بگیرد. رفتن خون از آبشش‌ها به اندام‌های بدن، ویژگی عمومی گردش خون ماهیان است و به بعضی از ماهیان ماده اختصاص ندارد.
راهنمایی قدم‌به‌قدم (پیش از دیدن پاسخ)
- در گفتار تنوع تبادلات گازی، به یاد آورید کدام مهره‌داران برای گرفتن اکسیژن از آب، آبشش دارند.
- قید «فقط بعضی» تعیین‌کننده است؛ درست‌بودن یک ویژگی برای همهٔ اعضای یک گروه، برای انتخاب آن کافی نیست.
- میان تشکیل تخمک در بدن ماده و محل وقوع لقاح تفاوت بگذارید؛ لقاح خارجی به معنی تشکیل تخمک در خارج از بدن نیست.