سوال ۱۸۰ · زیست‌شناسی
کنکور تجربی ۱۳۹۹ · سوال ۱۸۰ · کلید رسمی سازمان سنجش
زیست‌شناسی · زیست‌شناسی ۳ · فصل ۴: تغییر در اطلاعات وراثتی
در ارتباط با همهٔ سازوکارهایی که باعث ایجاد گونه‌ای جدید می‌شود، کدام مورد به‌طور حتم صادق است؟
نمایش پاسخ و پاسخ تشریحی
پاسخ درست: گزینهٔ ۱ (کلید رسمی سازمان سنجش)
پاسخ تشریحی
برای حل سؤال باید به عبارت «همهٔ سازوکارها» توجه کنیم؛ ویژگی درست باید هم در گونه‌زایی دگرمیهنی و هم در گونه‌زایی هم‌میهنی برقرار باشد.
۱. مبنای گونه‌زایی را مشخص می‌کنیم. طبق تعریف کتاب، با ایجاد جدایی تولیدمثلی، خزانه‌های ژنی از یکدیگر جدا می‌شوند و زمینهٔ پیدایش گونهٔ جدید فراهم می‌شود. این اتفاق ممکن است با جدایی جغرافیایی یا بدون آن رخ دهد (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۶۰).
۲. تفاوت وراثتی در دو مسیر را بررسی می‌کنیم. در گونه‌زایی دگرمیهنی، پس از قطع شارش ژن، فرایندهایی مانند جهش، نوترکیبی و انتخاب طبیعی به تفاوت تدریجی جمعیت‌ها می‌انجامند. تفاوت‌های وراثتیِ حاصل از طریق گامت‌ها به نسل بعد منتقل می‌شوند؛ بنابراین محتوای وراثتی گامت‌ها می‌تواند از نظر دگره‌ها و ترکیب آنها با گامت‌های جمعیت نیایی تفاوت پیدا کند (زیست‌شناسی ۳، صفحه‌های ۶۰–۶۱). کتاب نیز نشان می‌دهد که نوترکیبی می‌تواند ترکیب‌های تازه‌ای از دگره‌ها در گامت‌ها ایجاد کند (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۵۶).
در نمونهٔ گونه‌زایی هم‌میهنیِ کتاب، یعنی چندلادی، تفاوت در تعداد مجموعه‌های فام‌تنی نیز آشکار است: گیاه نیاییِ دولاد، گامت تک‌لاد تولید می‌کند؛ اما گیاه چارلاد، گامت دولاد می‌سازد. آمیزش گیاه چارلاد با گیاه نیایی به زادهٔ سه‌لادِ نازا منجر می‌شود، ولی تولیدمثل میان چارلادها می‌تواند زادهٔ چارلادِ زایا ایجاد کند (زیست‌شناسی ۳، صفحه‌های ۶۱–۶۲).
پس در چارچوب سازوکارهای مطرح‌شده در کتاب، پیدایش تفاوت وراثتی که در گامت‌ها بازتاب می‌یابد، وجه مشترک است. دقت کنید که «تفاوت محتوای ژنی» الزاماً به معنای تغییر تعداد فام‌تن‌ها نیست؛ تفاوت در دگره‌ها و ترکیب آنها را نیز دربرمی‌گیرد. همچنین صرفِ ایجاد گامت متفاوت، به‌تنهایی برای گونه‌زایی کافی نیست و جدایی تولیدمثلی نیز اهمیت دارد.
۳. سایر عبارت‌ها همگانی نیستند یا نادرست‌اند: انتخاب طبیعی مستقیماً افراد را تغییر نمی‌دهد؛ اثر شدید رانش در آغاز گونه‌زایی الزامی نیست و کتاب در این بحث بر کوچک‌بودن جمعیت جداشده تأکید دارد؛ مانع جغرافیایی نیز فقط در گونه‌زایی دگرمیهنی مطرح است، نه هم‌میهنی (زیست‌شناسی ۳، صفحه‌های ۶۰–۶۱).
پاسخ: گزینهٔ ۱
چرا گزینه‌های دیگر نادرست‌اند
- گزینهٔ ۲: ممکن است دانش‌آموز تغییر فراوانی دگره‌ها بر اثر انتخاب طبیعی را با ایجاد تغییر در خود افراد اشتباه بگیرد. انتخاب طبیعی بر تفاوت‌های وراثتیِ موجود اثر می‌گذارد و با تفاوت در بقا و موفقیت تولیدمثلی افراد، فراوانی دگره‌های جمعیت را تغییر می‌دهد؛ نه اینکه مستقیماً افراد را تغییر دهد.
- گزینهٔ ۳: ممکن است دانش‌آموز نقش رانش دگره‌ای در جمعیتِ جداشدهٔ کوچک را به همهٔ گونه‌زایی‌ها تعمیم دهد. کتاب اثر قابل‌توجه رانش را در این بحث به کوچک‌بودن جمعیت جداشده وابسته می‌کند؛ بنابراین اثر شدید آن در آغاز همهٔ سازوکارهای گونه‌زایی الزامی نیست.
- گزینهٔ ۴: این عبارت ویژگی گونه‌زایی دگرمیهنی است و ممکن است به‌اشتباه به همهٔ انواع گونه‌زایی تعمیم داده شود. در گونه‌زایی هم‌میهنی، جدایی تولیدمثلی بدون جدایی جغرافیایی رخ می‌دهد.
راهنمایی قدم‌به‌قدم (پیش از دیدن پاسخ)
- دو نوع گونه‌زاییِ دگرمیهنی و هم‌میهنی را مرور کن؛ ویژگی موردنظر باید در هر دو نوع برقرار باشد، نه فقط در یکی از آنها.
- جدایی جغرافیایی در گونه‌زایی هم‌میهنی وجود ندارد و اثر چشمگیر رانش نیز به شرایط جمعیت وابسته است. همچنین انتخاب طبیعی را با ایجاد مستقیم تغییر در افراد یکی ندان.
- در یک مسیر، تفاوت‌های وراثتی به‌تدریج انباشته می‌شوند و در مسیر چندلادی، تعداد مجموعه‌های فام‌تنی تغییر می‌کند؛ بررسی کن این تفاوت‌های وراثتی از چه راهی به نسل بعد منتقل می‌شوند.