سوال ۲۰۲ · زیست‌شناسی
کنکور تجربی ۱۳۹۹ · سوال ۲۰۲ · کلید رسمی سازمان سنجش
زیست‌شناسی · زیست‌شناسی ۳ · فصل ۱: مولکول‌های اطلاعاتی
در ارتباط با هر مولکول حامل اطلاعات وراثتی در هوهٔ هسته‌ای (یوکاریوت)ها، کدام مورد صحیح است؟
نمایش پاسخ و پاسخ تشریحی
پاسخ درست: گزینهٔ ۳ (کلید رسمی سازمان سنجش)
پاسخ تشریحی
گام اول: دامنهٔ عبارت «هر مولکول» را مشخص می‌کنیم.
مادهٔ ذخیره‌کنندهٔ اطلاعات وراثتی در یاخته، دناست (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۲). اما در یوکاریوت‌ها دنا فقط در هسته قرار ندارد: دنای فام‌تن‌های هسته‌ای خطی است، درحالی‌که دنای موجود در راکیزه و دیسه حالت حلقوی دارد. بنابراین گزینهٔ درست باید دربارهٔ هر دو نوع دنای خطی و حلقوی صدق کند (زیست‌شناسی ۳، صفحه‌های ۱۲–۱۳).
گام دوم: ویژگی ساختاری مشترک این مولکول‌ها را پیدا می‌کنیم.
واحد سازندهٔ دنا، نوکلئوتید است که از قند دئوکسی‌ریبوز، گروه فسفات و باز آلی تشکیل می‌شود؛ پس منظور از «واحدهای سه‌بخشی» همان نوکلئوتیدهاست. نوکلئوتیدهای مجاور در هر رشته با پیوند فسفودی‌استر به یکدیگر متصل می‌شوند. کتاب نیز در توضیح مدل واتسون و کریک، پیوند فسفودی‌استر را در امتداد رشته و پیوند هیدروژنی را میان بازهای روبه‌روی هم معرفی می‌کند (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۷).
خطی یا حلقوی بودن دنا این نوع اتصال را تغییر نمی‌دهد؛ در هر دو، نوکلئوتیدهای سازندهٔ رشته با پیوند فسفودی‌استر به هم متصل‌اند. بنابراین گزینهٔ سوم ویژگی مشترک همهٔ مولکول‌های موردنظر را بیان می‌کند.
گام سوم: علت نادرستی تعمیم‌های دیگر را بررسی می‌کنیم.
گزینهٔ اول دربارهٔ رشته‌های دنای خطی قابل طرح است، اما رشتهٔ حلقوی دو انتهای آزاد ندارد. در گزینهٔ دوم، توضیح همانندسازی دو جهتی فام‌تن‌های هسته‌ای را نباید به همهٔ دناهای اندامکی نیز تعمیم داد. گزینهٔ چهارم نیز از توضیح کتاب دربارهٔ تنظیم تعداد جایگاه‌های آغاز همانندسازی فام‌تن‌های هسته‌ای در مراحل رشد و نمو گرفته شده است؛ این توضیح، حکمی همگانی دربارهٔ تک‌تک مولکول‌های دنای یوکاریوت نیست (زیست‌شناسی ۳، صفحه‌های ۱۳–۱۵).
پاسخ: گزینهٔ ۳
چرا گزینه‌های دیگر نادرست‌اند
- گزینهٔ ۱: ممکن است ویژگی رشته‌های دنای خطی هسته را به همهٔ دناهای یوکاریوتی تعمیم دهید. اما دنای راکیزه و دیسه حلقوی است و رشتهٔ حلقوی، دو انتهای آزاد ندارد؛ بنابراین این حکم دربارهٔ هر مولکول دنا درست نیست.
- گزینهٔ ۲: ممکن است از توضیح همانندسازی دو جهتی در فام‌تن‌های هسته‌ای نتیجه بگیرید که همهٔ دناهای یوکاریوتی همین ویژگی را دارند. اما نباید این توضیح را بدون دلیل به دنای حلقوی اندامک‌ها نیز تعمیم داد؛ عبارت «هر مولکول» دامنه‌ای گسترده‌تر دارد.
- گزینهٔ ۴: این گزینه به توضیح کتاب دربارهٔ تغییر تعداد جایگاه‌های آغاز همانندسازی در مراحل رشد و نمو شباهت دارد و به همین دلیل جذاب است. اما آن توضیح مربوط به همانندسازی فام‌تن‌های هسته‌ای است و ویژگی مشترک همهٔ مولکول‌های دنای یوکاریوت، از جمله دنای اندامک‌ها، محسوب نمی‌شود.
راهنمایی قدم‌به‌قدم (پیش از دیدن پاسخ)
- به واژهٔ «هر» دقت کنید و بخش مربوط به محل قرارگیری و شکل دنا در یوکاریوت‌ها را به یاد آورید؛ آیا همهٔ دنای این جانداران در هسته است؟
- دنای هسته‌ای را از دنای راکیزه و دیسه جدا کنید. ویژگی‌ای که انتخاب می‌کنید باید هم دربارهٔ دنای خطی و هم دربارهٔ دنای حلقوی برقرار باشد.
- در مدل واتسون و کریک، ستون هر رشته را بررسی کنید: اتصال نوکلئوتیدهای مجاور در طول یک رشته چه تفاوتی با اتصال بازهای روبه‌روی هم دارد؟