سوال ۱۶۱ زیست کنکور تجربی ۱۳۹۹ با پاسخ تشریحی

برای حل سؤال، باید هم رابطهٔ دگره‌ها و هم جایگاه آن‌ها را بررسی کنیم.

۱. بررسی عبارت دوم: نمونهٔ مناسب، گروه خونی $AB$ است. ژن گروه خونی $ABO$ روی فام‌تن شمارهٔ $9$ قرار دارد؛ بنابراین صفتی مستقل از جنس است (زیست‌شناسی ۳، صفحه‌های ۴۲ و ۴۴). در فردی با ژن‌نمود $I^A I^B$، هر یک از دو فام‌تن همتای شمارهٔ $9$ یکی از این دگره‌ها را دارد. رابطهٔ این دو دگره «هم‌توانی» است؛ یعنی اثر هر دو در رخ‌نمود دیده می‌شود و هر دو نوع کربوهیدرات $A$ و $B$ در سطح گویچه‌های قرمز وجود دارند. پس اثر دو دگرهٔ واقع بر دو فام‌تن غیرجنسی می‌تواند هم‌زمان ظاهر شود و عبارت دوم درست است.

۲. رد عبارت اول: این عبارت با قیدهای «در همهٔ افراد» و «همواره» حکم کلی داده است. در مردان، برای ژن هموفیلی فقط یک دگره روی فام‌تن $X$ وجود دارد و فام‌تن $Y$ فاقد جایگاه این ژن است. بنابراین مردی با ژن‌نمود $X^hY$ با داشتن تنها یک دگرهٔ بیماری، هموفیل است؛ پس داشتن دو دگره برای همهٔ صفات در همهٔ افراد الزامی نیست (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۴۳).

۳. رد عبارت سوم: اشتباه اصلی، قرار دادن دگره‌ها در غشای گویچهٔ قرمز است. دگره‌های گروه خونی $ABO$ در جایگاه مشخصی روی فام‌تن شمارهٔ $9$ قرار دارند، نه در غشای یاخته (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۴۴). آنچه در سطح غشا دیده می‌شود، کربوهیدرات‌های مربوط به گروه خونی است، نه خود دگره‌ها.

۴. رد عبارت چهارم: برای وجود پروتئین $D$، یکسان‌بودن دو دگره ضروری نیست. وجود یک دگرهٔ بارز $D$ کافی است؛ بنابراین هر دو ژن‌نمود $DD$ و $Dd$ موجب مثبت‌بودن گروه خونی از نظر عامل $Rh$ می‌شوند (زیست‌شناسی ۳، صفحه‌های ۳۹–۴۰).

پاسخ: گزینهٔ ۲