سوال ۱۹۸ · زیست‌شناسی
کنکور تجربی ۱۳۹۹ · سوال ۱۹۸ · کلید رسمی سازمان سنجش
زیست‌شناسی · زیست‌شناسی ۱ · فصل ۲: گوارش و جذب مواد
چند مورد، در ارتباط با انسان صحیح است؟
الف- به دنبال تحلیل لایهٔ مخاطی معده، فرد به نوعی کم‌خونی مبتلا می‌شود.
ب- به دنبال تنش‌های مداوم و طولانی مدت، گلوکز خوناب (پلاسما) افزایش می‌یابد.
ج- به دنبال انسداد مجرای صفراوی، در روند انعقاد خون اختلال ایجاد می‌شود.
د- به دنبال هر دو اختلال در بخش‌های درون‌ریز لوزالمعده، تراکم در یاخته‌های عصبی کاهش می‌یابد.
نمایش پاسخ و پاسخ تشریحی
پاسخ درست: گزینهٔ ۳ (کلید رسمی سازمان سنجش)
پاسخ تشریحی
برای پاسخ، هر عبارت را جداگانه بررسی می‌کنیم.
الف) درست است. یاخته‌های کناریِ غده‌های مخاط معده، عامل داخلی ترشح می‌کنند. این عامل برای جذب ویتامین در رودهٔ باریک ضروری است و این ویتامین نیز در ساخته‌شدن گویچه‌های قرمز نقش دارد. بنابراین تحلیل مخاط و آسیب به یاخته‌های کناری می‌تواند با کاهش عامل داخلی، جذب این ویتامین را مختل کند و به کم‌خونی بینجامد (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۲۱). دقت کنید که «مخاط معده» با «لایهٔ ژله‌ایِ مادهٔ مخاطی روی آن» یکی نیست؛ تخریب پوشش ژله‌ای به‌تنهایی به معنی از بین رفتن یاخته‌های ترشح‌کنندهٔ عامل داخلی نیست.
ب) درست است. در پاسخ به تنش‌های مداوم و طولانی‌مدت، ترشح کورتیزول از بخش قشری غدهٔ فوق‌کلیه افزایش می‌یابد. این هورمون با افزایش فراهم‌شدن گلوکز، موجب افزایش قند خون می‌شود. پس افزایش گلوکز خوناب در این وضعیت درست است (زیست‌شناسی ۲، فصل تنظیم شیمیایی).
ج) درست است. صفرا به دوازدهه وارد می‌شود و به گوارش چربی‌ها کمک می‌کند (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۲۲). انسداد مجرای صفراوی، رسیدن صفرا به روده را مختل می‌کند؛ در نتیجه گوارش و جذب چربی‌ها و جذب ویتامین‌های محلول در چربی، از جمله ویتامین ، کاهش می‌یابد. چون این ویتامین در ساخته‌شدن برخی عوامل انعقاد نقش دارد، کمبود آن می‌تواند روند انعقاد خون را مختل کند.
د) نادرست است. نمی‌توان کاهش غلظت در یاخته‌های عصبی را پیامد مشترک هر دو اختلال درون‌ریز لوزالمعده دانست. برای بررسی این ادعا باید به پمپ سدیم ـ پتاسیم توجه کرد: این پمپ با مصرف ، سدیم را از یاخته خارج می‌کند. برای نمونه، اگر اختلال هورمونی به افت شدید قند خون و کاهش تأمین انرژی یاختهٔ عصبی بینجامد، فعالیت پمپ کاهش می‌یابد؛ در این حالت خروج سدیم کمتر می‌شود، نه اینکه الزاماً غلظت سدیم درون یاخته کاهش یابد (زیست‌شناسی ۲، فصل‌های تنظیم عصبی و تنظیم شیمیایی).
بنابراین عبارت‌های «الف»، «ب» و «ج» درست و عبارت «د» نادرست است؛ در مجموع سه مورد صحیح داریم.
پاسخ: گزینهٔ ۳
چرا گزینه‌های دیگر نادرست‌اند
- گزینهٔ ۱: ممکن است دانش‌آموز فقط ارتباط مستقیم معده با کم‌خونی را تشخیص دهد و ارتباط‌های ترکیبی تنش با قند خون و صفرا با انعقاد را نادیده بگیرد؛ درحالی‌که عبارت‌های «ب» و «ج» نیز درست‌اند.
- گزینهٔ ۲: ممکن است دانش‌آموز «مخاط معده» را با «مادهٔ مخاطیِ روی آن» یکسان بداند و عبارت «الف» را رد کند. تحلیل مخاط می‌تواند یاخته‌های کناری و ترشح عامل داخلی را مختل کند و به کم‌خونی بینجامد.
- گزینهٔ ۴: این انتخاب از درست دانستن عبارت «د» ناشی می‌شود؛ اما اختلال‌های درون‌ریز لوزالمعده الزاماً غلظت سدیم درون یاخته‌های عصبی را کاهش نمی‌دهند. حتی کاهش انرژی لازم برای پمپ سدیم ـ پتاسیم می‌تواند خروج سدیم از یاخته را کم کند.
راهنمایی قدم‌به‌قدم (پیش از دیدن پاسخ)
- برای هر عبارت، یک زنجیرهٔ علت و معلولی بسازید: نقش یاخته‌های کناری معده، پاسخ هورمونی به تنش، نقش صفرا در جذب چربی‌ها و کار پمپ سدیم ـ پتاسیم را مرور کنید.
- در عبارت «الف»، مخاط معده را با پوشش ژله‌ایِ مادهٔ مخاطی اشتباه نگیرید؛ در عبارت «ج» نیز به ارتباط جذب ویتامین‌های محلول در چربی با انعقاد خون توجه کنید.
- عبارت «د» را با جهت کار پمپ سدیم ـ پتاسیم بیازمایید: اگر انرژی پمپ کم شود، آیا خروج سدیم از یاخته بیشتر می‌شود یا کمتر؟ سپس عبارت‌های درست را بشمارید.