سوال ۴۳ · زیست‌شناسی
کنکور تجربی ۱۴۰۲ نوبت دوم · سوال ۴۳ · کلید رسمی سازمان سنجش
زیست‌شناسی · زیست‌شناسی ۳ · فصل ۸: رفتارهای جانوران
پرنده‌ای که پروانهٔ مونارک را بلعیده و دچار تهوع شده است، بعدها از خوردن این حشره امتناع می‌کند. کدام عبارت دربارهٔ این رفتار پرنده، نادرست است؟
نمایش پاسخ و پاسخ تشریحی
پاسخ درست: گزینهٔ ۳ (کلید رسمی سازمان سنجش)
پاسخ تشریحی
برای یافتن عبارت نادرست، ابتدا باید نوع یادگیری پرنده را مشخص کنیم.
۱. رفتار پرنده، نمونه‌ای از شرطی شدن فعال است. پرنده مونارک را می‌خورد و سپس دچار تهوع می‌شود. در نتیجه، میان رفتار خود و پیامد ناخوشایند آن ارتباط برقرار می‌کند و در آینده از تکرار آن رفتار خودداری می‌کند. کتاب، شرطی شدن فعال را «یادگیری با آزمون و خطا» نیز می‌نامد؛ بنابراین گزینهٔ ۱ درست است (زیست‌شناسی ۳، صفحه‌های ۱۱۱–۱۱۲).
۲. این یادگیری با غذایابی بهینه سازگار است. غذایابی بهینه فقط به معنای افزایش مقدار غذای خورده‌شده نیست، بلکه هزینه‌ها و فایده‌های تغذیه اهمیت دارند. پرهیز از حشره‌ای که موجب بیماری می‌شود، هزینه و زیان تغذیه را کاهش می‌دهد؛ پس گزینهٔ ۲ نیز درست است.
۳. چشم‌پوشی از محرک تکراری بی‌اهمیت، مربوط به خوگیری است، نه رفتار توصیف‌شده. در خوگیری، پاسخ جانور به محرکی تکراری که سود یا زیانی ندارد کاهش می‌یابد؛ اما خوردن مونارک برای این پرنده پیامدی زیان‌آور داشته است. بنابراین، پرنده ترک یک رفتار را بر اساس پیامد آن می‌آموزد، نه بی‌اعتنایی به یک محرک بی‌اهمیت را. همچنین خوگیری به معنای چشم‌پوشی از «هر» محرک تکراری نیست؛ بی‌اهمیت بودن محرک شرط اساسی آن است (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۱۱۰). پس گزینهٔ ۳ نادرست است.
۴. عامل مورد اشاره در گزینهٔ ۴، انتخاب طبیعی است. آموخته‌شده بودن یک رفتار، آن را از تأثیر انتخاب طبیعی خارج نمی‌کند. توانایی یادگیریِ پرهیز از غذای زیان‌آور می‌تواند به بقا و در نتیجه فرصت تولیدمثل کمک کند؛ بنابراین این عبارت درست است.
پاسخ: گزینهٔ ۳
چرا گزینه‌های دیگر نادرست‌اند
- گزینهٔ ۱: ممکن است دانش‌آموز تصور کند آزمون و خطا حتماً باید با دریافت پاداش همراه باشد؛ اما پیامد ناخوشایند نیز می‌تواند رفتار را تغییر دهد. پرنده میان خوردن مونارک و تهوع ارتباط برقرار می‌کند و از تکرار آن رفتار خودداری می‌کند؛ پس این عبارت درست است.
- گزینهٔ ۲: ممکن است دانش‌آموز غذایابی بهینه را فقط به معنای بیشتر خوردن بداند. درحالی‌که پرهیز از غذای زیان‌آور نیز هزینه‌های تغذیه را کاهش می‌دهد و با غذایابی بهینه سازگار است؛ بنابراین این عبارت نادرست نیست.
- گزینهٔ ۴: ممکن است دانش‌آموز تصور کند رفتار آموخته‌شده تحت‌تأثیر انتخاب طبیعی قرار نمی‌گیرد. اما توانایی یادگیری و رفتارهای حاصل از آن نیز می‌توانند بر بقا و موفقیت تولیدمثلی اثر بگذارند و تحت‌تأثیر انتخاب طبیعی باشند؛ پس این عبارت درست است.
راهنمایی قدم‌به‌قدم (پیش از دیدن پاسخ)
- تفاوت «شرطی شدن فعال» و «خوگیری» را در بخش یادگیری و رفتار مرور کن؛ در کدام‌یک، پیامد رفتار در تکرار یا ترک آن نقش دارد؟
- خوردن حشره، رفتار پرنده است و تهوع پیامد ناخوشایند آن. بررسی کن پرنده از ارتباط میان این دو چه چیزی می‌آموزد.
- مونارک برای این پرنده محرکی بی‌پیامد نیست؛ خوردن آن زیان داشته است. عبارتی را پیدا کن که به‌جای یادگیری از پیامد رفتار، سازوکار نوع دیگری از یادگیری را توصیف می‌کند.