سوال ۴۴ · زیست‌شناسی
کنکور تجربی ۱۴۰۲ نوبت دوم · سوال ۴۴ · کلید رسمی سازمان سنجش
زیست‌شناسی · زیست‌شناسی ۱ · فصل ۷: جذب و انتقال مواد در گیاهان
دربارهٔ جانداری که در کتاب درسی مطرح شده است و می‌تواند با گیاهان کوچک و فراوانِ تالاب‌های شمال و مزارع برنج کشور رابطهٔ همزیستی برقرار کند، کدام مورد یا موارد زیر درست است؟
الف: برخلاف اسپیروژیر، در سبزدیسه (کلروپلاست) خود، سبزینه (کلروفیل) را دارد.
ب: همانند جلبک قرمز، باکمک سامانه‌ای، انرژی نورانی را به انرژی شیمیایی تبدیل می‌کند.
ج: همانند اوگلنا، به همراه دنای خود، هیستون‌ها و پروتئین‌های دیگری دارد.
د: برخلاف اشرشیاکُلای، می‌تواند مستقیماً از نیتروژن جو استفاده کند.
نمایش پاسخ و پاسخ تشریحی
پاسخ درست: گزینهٔ ۲ (کلید رسمی سازمان سنجش)
پاسخ تشریحی
گام اول ـ شناسایی جاندار: گیاه توصیف‌شده در صورت سؤال «آزولا» است. آزولا با سیانوباکتری‌ها همزیستی دارد و از نیتروژن تثبیت‌شدهٔ آن‌ها بهره می‌برد؛ بنابراین جاندار مورد سؤال، سیانوباکتریِ تثبیت‌کنندهٔ نیتروژن و همزیست آزولاست، نه خود آزولا (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۱۰۳).
گام دوم ـ بررسی عبارت‌ها:
«الف» نادرست است. سیانوباکتری سبزینهٔ دارد، اما چون باکتری و پروکاریوت است، سبزدیسه ندارد؛ پس نسبت‌دادن این رنگیزه به «سبزدیسهٔ آن» نادرست است. علاوه بر این، اسپیروژیر نیز سبزینهٔ دارد و از این نظر نمی‌توان آن‌ها را متفاوت دانست.
«ب» درست است. سیانوباکتری‌ها فتوسنتزکننده‌اند؛ بنابراین همانند جلبک قرمز، با استفاده از سامانهٔ فتوسنتزی، انرژی نورانی را به انرژی شیمیایی تبدیل می‌کنند. نکته این است که برای انجام فتوسنتز، وجود سبزدیسه در همهٔ جانداران ضروری نیست؛ سیانوباکتری بدون داشتن این اندامک فتوسنتز می‌کند (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۱۰۳).
«ج» نادرست است. اوگلنا یوکاریوت است و دنای هسته‌ای آن با هیستون‌ها و پروتئین‌های دیگر همراه است. سیانوباکتری پروکاریوت است و دنای آن سازمان‌یافتگیِ همراه با هیستونِ یوکاریوتی ندارد. البته این تفاوت را نباید به معنای نبود هرگونه پروتئین همراه دنا در باکتری‌ها دانست.
«د» درست است. سیانوباکتریِ همزیست آزولا توانایی تثبیت نیتروژن دارد؛ یعنی می‌تواند نیتروژن مولکولی جو، ، را به ترکیبات نیتروژن‌دار قابل استفاده تبدیل کند. اشرشیاکُلای چنین توانایی‌ای ندارد. تعریف تثبیت نیتروژن و نقش باکتری‌ها در این فرایند در صفحهٔ ۹۹ و توانایی همزیست آزولا در صفحهٔ ۱۰۳ بیان شده است (زیست‌شناسی ۱، صفحه‌های ۹۹ و ۱۰۳).
پس فقط عبارت‌های «ب» و «د» درست‌اند.
پاسخ: گزینهٔ ۲
چرا گزینه‌های دیگر نادرست‌اند
- گزینهٔ ۱: ممکن است فتوسنتزکننده‌بودن را نشانهٔ داشتن سبزدیسه و وجود دنا را نشانهٔ همراهی آن با هیستون بدانید. اما سیانوباکتری پروکاریوت است؛ نه سبزدیسه دارد و نه دنای آن مانند یوکاریوت‌ها با هیستون‌ها سازمان می‌یابد، پس «الف» و «ج» نادرست‌اند.
- گزینهٔ ۳: این انتخاب ممکن است از یکسان‌دانستن ساختار یاخته‌ای سیانوباکتری با جلبک‌ها و اوگلنا ناشی شود. سیانوباکتری برخلاف این یوکاریوت‌ها سبزدیسه و سازمان‌یافتگی دنای همراه با هیستون ندارد؛ ضمن اینکه عبارت «ب» دربارهٔ فتوسنتز آن درست است.
- گزینهٔ ۴: ممکن است با توجه به نقش سیانوباکتری در تأمین نیتروژن آزولا، فقط تثبیت نیتروژن را در نظر بگیرید. اما نداشتن سبزدیسه مانع فتوسنتز سیانوباکتری نیست و عبارت «ب» نیز درست است.
راهنمایی قدم‌به‌قدم (پیش از دیدن پاسخ)
- در بخش همزیستی با تثبیت‌کننده‌های نیتروژن به یاد بیاورید که گیاه کوچک و فراوانِ تالاب‌های شمال چیست و با چه گروهی از جانداران همزیستی دارد.
- پس از شناسایی جاندار، پروکاریوت یا یوکاریوت بودن آن را مشخص کنید؛ فتوسنتزکردن لزوماً به معنای داشتن سبزدیسه نیست.
- عبارت‌های مربوط به سبزدیسه و هیستون را با ویژگی‌های یک باکتری بسنجید؛ سپس دو عبارت باقی‌مانده را با توجه به توانایی‌های همزیست آزولا بررسی کنید.